Buren

Weeromme naor Etymologie
Weeromme naor Stellingwarfs
Home


Buren of boeren

We kennen in de Stellingwarven verschillende streeknaemen waor 'buren' in veurkomt: Overburen (bi'j Steggerde), Delleburen (tussen Olde- en Ni'jberkoop) en bi'jglieks et oolde Middelburen (tussen Makkinge en Else). D'r bin ok altied meensken die daor '~boeren' van maeken. Veural de Delleboeren en de Delleboersterheide, heur ie nogal gauw es. Hoe zit dat eins...

Delleburen of Delleboeren 

Hoewel wi'jzels haost alle daegen wel woordgrappies en woordspeulings maeken, gaon onderzuukswetenschoppers d'r vaeke vanuut dat zoks vroeger niet gebeurde. Waromme eins, vreug ik mi'j of.

Bi'j een buurtschop (straote) onder Steggerda staot et bottien 'Overburen'. Bi'j de Delleboersterheide staot een bottien 'Delleboeren'. Et gaot beide keren om dat uutaende van et woord ~buren. Vanwaor dit verschil? Een ingewikkeld verhael en beide meugelikheden lieken niet goed en niet verkeerd mar mien veurkeur gaot toch uut naor Dellebuursterheide in plak van Delleboersterheide. Zo hewwe ok buren naost oons wonen en gien boeren. Dat hadde vanzels ok kund mar dan hej' boeren as buren naost je wonen.

Buur
Vanuut et Nederlaans bekeken komt et woord buurt (wijk, omgeving) van et Middelnederlaans 'gebuerde' (1240), en 'ghebuerte' (1290). Veur 1480 wodde et woord 'buyrte' ok wel bruukt. Onder et eerste begrip wodt vestaon: groep woningen dat zien oorsprong kent in bouwen (gebouw). Et 'gebuurte' kuj' ok nog wel tegenkommen as de buren (niet de meensken mar as bouwwarken naost oons).

Vanuut et oold-Germaans kowwe et 'nachbar' (confinis, vicinus) tegen veur et volk dat naost oons woont. Dat 'nachbar' komt van 'nâchbûre' en 'nâchbûr', wat naotied inkot is tot 'nâbûr'. Dat laeste stokkien verlöst zien klank en wodt dan 'nachber' en kuj' ok tegenkommen as 'naber', 'naper', 'neber' en 'neiber' (daenk ok an et Engelse 'neighberhood') en we heuren et veural ok in et Grunningse 'naober'. In dit geval is et een saementrekking van 'nach' (naost) en 'bauer' (wonen).

Boer
Vanuut et Nederlaans komt dat boer (landbouwer) van boer of gebuer, ok wel boerman. Op ooldere plakken vienen we ok buur. Et boer is in et Nederlaans deurdrongen vanuut een Duuts dialect waor in tegenstelling tot een protte aandere woorden de klankverschoeving van de ü naor oe an dit woord veurbi'j gaon is.

Vanuut et Duuts van vandaege-de-dag vie'we gien kontakt, daor is een boer (agricola) een bauer, ackermann of landmann. Ok in aandere taelen, daenk an et Friese buorkerij is een boer een boer en een buur een buur(man) (Frl. buorman).

Vanwegens die Delleboersterheide moe'we dan ok een keuze maeken tussen beide (on)meugelikheden boer of buur. Wi'j maeken een dudelike keuze veur buur, Dellebuursterheide. De Delleboersterheide zol wis wat mit boeren (agricola) te maeken hebben moeten, en hoe zowwe oonze buren die boer binnen dan benumen moeten: oonze boere boeren? Nee, buurman en buurvrouw bin veur oons buren en boeren bin boeren. Delleburen dan ok...

En veerder vot
Ie zollen et haost niet zeggen mar dat 'buren' of 'boeren' komt van oolds hielemaole uut Indonesië via et Indo-Europese (ok wel: Indo-Germaanse) naor oons toe uut 'be'. Dat zoj' toch niet zeggen, is zo niet? Dat 'be' vie'we trouwens vandaege-de-dag nog weeromme in et Engels (to be) en betekent in et Nederlaans dan zoks as 'wezen', 'zijn', et wat ooldere 'bennen' en et Stellingwarfse 'binnen' (ik bin, ie bin, et is en wi'j binnen).

Et staot wel vaaste dat et volk van West-Europe van vandaege-de-dag van oolds (al van veer veur oonze jaortelling) uut de kontreinen komt van zudelik Azië (o.e. Indonesië) en via o.e. Irak (Babbelonië), Syrië, Iegypte, Israel, Griekenlaand (et Romeinse Riek) naor Midden-Europe trokken is. Tiedens die trek van Indonesië naor Europe is die Indo(nesisch)-Europese tael langzeman ontstaon. Dat Indo-Europese taeltien is naotied grofweg utenneer valen in vier aandere variaosies: Indo-Germaans, Indo-Iraans, Indo-Romaans en Indo-Slavisch. Et Stellingwarfs komt - krek as bi'jglieks et Engels en et Duuts - uut de Indo-Germaanse takke. Vandaor daj' dat 'be' in et Engels ok nog tegenkommen.

'Be', hier biwwe en hier blie'we. Aj' dan op zoe'n plak 'binnen' (habitare) dan begin ie daor lichtkaans ok al gauw es wat te 'bouwen', liekewel huzen (eerst hutten) as gruunte. Dat 'bouwen' is van oolds een saementrekking van woorden in et Indo-Europees), en dan kriej' zoks as 'buan', 'bûn', 'beon', 'büwan', 'bauan' en meer van zokkend. Een protte van die woorden van vandaege-de-dag as 'bouwen' (van huzen, eerpels en gruunte) mar ok 'buren', 'buurten' en 'boeren', 'boer' kommen bi'j slot van zaeke allemaole via dat 'bouwen' van 'be'. Deur verbastering (of verschrieving) is bi'jglieks ok een plaknaeme as 'Burum' ofkomstig van dat: hier biwwe, hier blie'we en hier bou'we wat. Et is dan ok gien wonder dat de 'kwikstaart' bi'j oons de naeme 'bouwmannegien' kregen het. Ok dat bouw~ komt van 'be', wezen, zijn, bennen. Et bouwmannegien is d'r altied, is altied waor de meensken binnen. Krek as et volk trok et bouwmannegien mit heur op langs de revieren en aandere waeterstroompies naor dit lege laand, de Nedderlanen.

Blift de vraoge: is et now 'Delleburen' of 'Delleboeren'? Et kan en mag dan ok beide wel mar mien persoonlike smaek is Overburen, Delleburen en Middelburen omreden dat de kaante anhoolt van de boverburen, bureplicht, buurweren, buurt en buurtschop. As et Delleboeren wodden zol, hoe zoj' burewark en boerewark dan utenneer holen? En hoe komt et mit de boeredochter? Is dat een dochter van de buren of een dochter van boeren... van mar iene boer dan toch zeker!!!

(PS: buur o. 1 woning, verblijf, huis 2 kamer, vertrek 3 schuur, hok, kooi
    • Engels bower, Duits Bauer, Noors bur, IJslands búr • in Buren, ~ gebuur, buurt, °bouwen/°boeien ‘wonen; maken’)


© Piet/er Bult, november 2011