Gat

Vroeger, doe’k nog hatstikke jong was, gong ik naor de eupenbaore legere schoele in Noordwoolde. De schoele was doe nog op et West. Naost de smederi’je van Jan Beugeling.
Behalven vakken as rekenen, tekenen, eerdriekskunde en geschiedenis wodde daor ok het vak ‘Nederlaanse Tael’ onderwezen. Dat was veur mi’j, en ik daenke wel veur een protte aanderen ok, een butenlaanse tael. Ik kan mi’j nog goed herinneren da’k daor in et begin wat muuite mit hadde. Want ja, bi’j oons thuus was d’r gien meenske die Nederlaans praotte. D’r wodde allienig mar Stellingwarfs praot.
Stellingwarfs, daor koj’ op schoele niet mit terechte. Dat heurde klaorbliekelik niet thuus in de beschaefde wereld. Waorschienlik dochten ze op die schoele, net zoas in de rest van et laand, dat wi’j aachterbleven gebied weren en dat wi’j nog ‘beschaefd’ wodden moesten. Dus kregen wi’j daor Nederlaanse Tael. Op schoele mochten wi’j gien Stellingwarfs meer praoten. D’r ston nog net gien doodstraffe op, mar ’t schilde niet vule. Vanof de eerste dag begonnen ze om oons et Stellingwarfs dus of te leren.
Iene van de onderdelen van de Nederlaanse tael was het leren van spreekwoor­den en gezegdes. Ik weet nog wel da’k doe al vun dat d’r een hiele protte weren. Eins vuus te vule om uut et heufd te leren.
Wi’j leerden van allemaole de betekenisse. Wi’j leerden ze ok te gebruken. Te pas en te onpas. Zonder d’r bi’j nao te deanken. Dat doen wi’j now trouwens nog. Krek zoas wi’j dat vroeger op ‘e schoele deden.
Mar, beste meensken, aj’ d’r wel over nao gaon daenken dan kom ie veur rere per­blemen te staon.
Laowwe es iene bi’j de kop nemen.
‘Een gat in de haand hebben’. Wi’j kennen allemaol de betekenisse van dat gezegde. Wi’j weten ok allemaol dat disse betekenisse allienig mar betrekking het op vrouwluden.
Een vrouw is de duurste investering die een kerel ooit kan doen. Hi’j kan beter elk jaor een ni’je auto anschaffen as ien keer in zien leven een vrouw.
Mar ja, kerels, ze bin now ien keer niet wiezer. Stommelingen. Laowwe we daor mar niet wieder over praoten.
Terogge now naor de spreekwoorden. Gelokkig bin d’r meer dingen waor een gat in kan zitten. Een emmer bi’jveurbeeld. Wi’j weten allemaol wel wat een emmer is. Mar wat is aenlik een gat? 
Ja, daor staon we dan mit de mond vol tanen. Honderden keren zeggen wi’j: ‘Dat is een gat’ of ‘d’r zit een gat in’. We begriepen ok allemaole wat d’r mit bedoeld wodt.
Maar wat is now een gat. Geef now es een defenitie van een gat.
Laowwe as veurbeeld nog es kieken naor die emmer. Wi’j zeggen dan dat daor een gat in zit. Ja, dat zal wel zo wezen, mar dat lost oons perbleem niet op. Wi’j hollen et perbleem ‘gat’.
Wi’j bedoelen aenlik dat d’r an de emmer een stokkien ontbrekt waordeur et waeter uut de emmer lopt. De emmer is dus niet compleet.
Aha! Et gaot dus hielemaole niet om et gat mar om de emmer, zoj’ dus zeggen.
Dan is er dus aenlik niks waorvan wi’j kunnen zeggen dat d’r een gat in zit. Et is dus altied zo dat de massa niet hielemaol compleet is. Een gat ku’j niet zien, niet heuren, niet vulen, niet pruven, niet roeken. Ie kun ok niet zeggen: ‘leg dat gat daor mar evenpies daele, of hool dat gat evenpies beet’.    
Logische rissenaosie dus: een gat bestaot niet. 
Daar staon we now!
‘Ik heb jeuk an mien gat’ kan dus hielemaole niet. En ie kun dus ok niet op je gat valen. Wel op een vleis of spek wat er omme henne zit.
Een gat bestaot niet! Uut! Oflopen! Perbleem oplost, zoj’ zo zeggen.
Haj’ docht!
Niks oplost!
Goed, wij hebben krek wel vaastesteld dat een gat niet bestaot, maar we bin gien stap wieder kommen.
Wi’j zitten nog altied mit het woord ‘gat’ in oonze tael.Wi’j zeggen nog altied dat d’r een gat in de emmer zit. In et Stellingwarfs liekegoed as in et Nederlaans.
Wi’j hebben nog altied gien defenitie van een gat. Wi’j weten dus nog altied niet wat een gat is.
Ik heb dit perbleem veurlegd an prof mr dr ir Meester, dirrekteur van de openbaore legere schoele in Jubbegao.
Ik kenne die man toevallig. We hebben tegere een protte, nogal diepgaonde, ge­sprekken in de kroeg had. Mi’j was tiedens disse gesprekken bleken dat de man een helder verstaand had.
Naodat hi’j diepe over et perbleem naodocht had en infermaosie had inwunnen bi’j de inspecteur veur et onderwies in de perveensie, kwam hi’j mit de volgende defenitie:
‘Een gat is niets, omringd door iets’.
Werachies, hi’j hadde een defenitie vunnen.
Veurwaor, gien geringe prestaosie.
Lof en hulde.
D’r gaon now in Den Haeg praoties dat de menister van onderwies van zins is om veur disse man een staandbeeld op te richten.
Het hi’j wel verdiend, donkt mi’j.

© Jan Veldhuizen, 16-10-2005