Over het vertalen van het bijbelboek Prediker
Terug naar Essays
Terug naar Nederlands
Naar vertaling van de Bijbel
Home
Over het vertalen van het bijbelboek Prediker
Het boek Prediker: poëzie en poëtisch proza.
Prediker behoort, evenals Job en Spreuken, tot de zogenaamde
wijsheidsliteratuur. De auteur verwoordt in dit boekje zijn visie op
het leven. Daarnaast geeft hij de lezer wijze raad en praktische
adviezen.
De wijsheidsliteratuur in het Oude Testament heeft vaak een
poëtische vorm. Hierbij staat de vertaler direct voor een
belangrijke keuze: hoe geef je Hebreeuwse poëzie in het Nederlands
weer? Moet de poëtische vorm gehandhaafd blijven, en zo ja, op
welke manier?
In de NBV worden poëtische teksten in principe als poëzie
vertaald. Typisch dichterlijke kenmerken moeten ook in de vertaling te
zien zijn. De meest praktische consequentie hiervan is, dat poëzie
'stichometrisch' wordt weergegeven: in versregels die een
weerspiegeling zijn van de Hebreeuwse versregels.
Behalve de stichometrische vorm kunnen poëtische teksten allerlei
andere vormkenmerken hebben. Een in het oog springend kenmerk is het
ritme van een poëtische tekst: door de opeenvolging van
beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepen, gecombineerd met een
afwisseling in toonhoogte en tempo, krijgt de tekst een bepaalde
cadans. Het ritme van de brontekst is als het goed is ook op een of
andere manier in de vertaling terug te vinden.
De Hebreeuwse poëzie kenmerkt zich daarnaast vooral door het
'parallellisme': opeenvolgende versregels hebben dezelfde grammaticale
structuur, waarbij woorden, gedachten en beelden worden herhaald of met
elkaar in tegenstelling staan. Een duidelijk voorbeeld hiervan is te
vinden in 3:2:
Er is een tijd om te baren
en een tijd om te sterven,
een tijd om te planten
en een tijd om te rooien ...
In Prediker worden drie passages als poëzie weergegeven: 1:2-11,
3:1-8 en 12:2-8. De rest van het boek is geschreven in poëtisch
proza: teksten die poëtische kenmerken vertonen, maar niet in die
mate dat we ze poëzie kunnen noemen. Deze teksten zijn in de
vertaling niet als poëzie weergegeven, maar als proza.
Door deze aanpak zijn de poëtische gedeelten van het boek
duidelijk herkenbaar. Alleen al door de stichometrische opmaak springen
deze passages eruit. Ze spelen echter ook inhoudelijk een belangrijke
rol binnen het boek Prediker. Ze verwoorden het zogenaamde
'cyclusmotief' dat een van de centrale gegevens van het boek is: de
dingen wisselen elkaar in een voortdurende kringloop af, iets werkelijk
nieuws is er niet. Zoals de natuur een eeuwige kringloop is, zo ook het
leven van de mens:
Wat er was, zal er altijd weer zijn,
wat er is gedaan, zal altijd weer worden gedaan.
Er is niets nieuws onder de zon. (1:9)
Lucht en leegte.
De inzet van het boek (1:2) is een klassieker geworden in de vorm
waarin deze in oudere vertalingen is vertaald: 'IJdelheid der
ijdelheden ...' Deze vertaling gaat al honderden jaren mee, maar heeft
in de loop van de tijd aan begrijpelijkheid ingeboet. 'IJdelheid' heeft
onder meer de betekenis 'nietigheid', 'vergankelijkheid', en dat is de
betekenis die hier bedoeld is. Bij de meeste lezers klinkt deze
betekenis echter niet meer mee.
De vertalers van de NBV hebben naar een weergave gezocht die de
oorspronkelijke tekst dichter benadert. Het woord dat in de
oorspronkelijke tekst wordt gebruikt, betekent letterlijk
'(v)luchtigheid' of 'lucht'. Dit woord is een beeld dat ontleend is aan
de natuur. Het duidt hier op de leegte en de zinloosheid van het
bestaan. Het Nederlandse woord 'lucht' is uitstekend geschikt om
hetzelfde onder woorden te brengen, en vanuit inhoudelijk oogpunt is
het dan ook niet nodig om het woord weer te geven met het abstracte
woord 'ijdelheid'. Hier komt nog bij, dat het gedeelte 1:2-11 vol staat
met beelden uit de natuur: de zon (vers 5), de wind (vers 6), rivieren
(vers 7). Het woord 'lucht' past hierbij. Om deze redenen hebben de
vertalers de metafoor in de NBV gehandhaafd.
Nu staat er in de oorspronkelijke tekst letterlijk 'vluchtigheid van
vluchtigheden' of 'lucht van luchten'. In het Hebreeuws wordt deze
constructie gebruikt ter intensivering (vergelijk bijvoorbeeld 'het
heilige der heiligen' in de betekenis 'het allerheiligste', en 'het
lied der liederen' in de betekenis 'het mooiste lied'). Wanneer de
constructie hier letterlijk wordt vertaald, is het resultaat echter
niet erg fraai: 'lucht van lucht' heeft weinig zeggingskracht. Vandaar
dat hier het verwante woord 'leegte' is gebruikt om het versterkende
element te verwoorden. Het resultaat is een allitererende uitdrukking:
'lucht en leegte'.
De tekst in zijn context.
Het vertalen van een tekst is niet hetzelfde als het vertalen van een
reeks losse zinnen. Iedere zin staat immers in een bepaalde context en
krijgt binnen die context zijn specifieke betekenis. Een nauwkeurige
analyse van de tekst kan dan ook belangrijke gevolgen hebben voor de
interpretatie, en dus ook voor de vertaling, van bepaalde onderdelen in
de tekst. Dit bleek al in de vorige paragraaf. Mede op grond van de
context werd immers besloten dat het woord 'lucht' letterlijk moest
worden vertaald.
In 3:5 is eveneens een voorbeeld te vinden waar de context de doorslag
heeft gegeven bij de keuze voor een bepaalde vertaling. Het eerste deel
van dit vers is als volgt vertaald: 'Er is een tijd om te ontvlammen en
een tijd om te verkillen.' Letterlijk staat er: 'Er is een tijd om
stenen weg te werpen en een tijd om stenen te verzamelen.'
Het is voor ons als hedendaagse lezers niet duidelijk wat de tekst hier
precies wil zeggen. De overige verzen van dit gedeelte (3:1-8) zijn
echter grotendeels wèl duidelijk, en het is daarom niet
waarschijnlijk dat vers 5 in de oorspronkelijke tekst ook onduidelijk
is. Het is waarschijnlijker dat de tekst voor ons onduidelijk is door
het grote verschil tussen onze cultuur en de cultuur van Prediker .
Nu luidt een van de afspraken voor de NBV, dat een tekst die
onduidelijk bedoeld is, ook in de vertaling onduidelijk moet zijn. De
vertaling mag geen dingen verduidelijken die de oorspronkelijke tekst
met opzet onduidelijk laat. Anderzijds moet de vertaling ook niet on
duidelijker zijn dan de oorspronkelijke tekst. Wanneer de tekst voor
ons onduidelijk is geworden, dienen de vertalers dan ook te zoeken naar
de vertaling die de meest waarschijnlijke is.
Nu blijkt in de overige verzen van dit gedeelte, dat het eerste
gedeelte van het vers steeds verwant is aan het tweede gedeelte. Zo
staan in vers 4 huilen en lachen naast rouwen en dansen. Het is dan ook
waarschijnlijk dat dit ook in vers 5 het geval is. Het 'wegwerpen van
stenen' zou dan iets te maken hebben met 'omhelzen'. In een rabbijnse
uitleg wordt het woord 'stenen' in dit vers opgevat als een beeld voor
'zaad'. Het eerste deel van vers 5 is dan een aanduiding voor de
geslachtsdaad, respectievelijk de onthouding daarvan. In deze
interpretatie is de betekenis van de zin nauw verwant aan het tweede
deel van het vers. De vertalers hebben dan ook gekozen voor deze
opvatting. Die moest vervolgens op een zo goed mogelijke manier in de
vertaling worden weergegeven, dus zo dat duidelijk is dat er sprake is
van een beeld. Dat is met 'stenen wegwerpen' en 'stenen verzamelen'
niet het geval. Er is daarom gekozen voor 'ontvlammen' en 'verkillen'.
Deze woorden bevatten weliswaar geen opvallende beeldspraak, maar
moeten toch op een niet-letterlijke manier worden gelezen. Op die
manier geven ze op een andere manier aan wat er in de oorspronkelijke
tekst staat.
Explicitering.
Het gebeurt wel vaker dat Prediker beelden gebruikt die op zich heel
sprekend zijn, maar waarvan de betekenis in het Nederlands onduidelijk
is. Een voorbeeld hiervan is te vinden in 11:1-2. Letterlijk luiden
deze verzen: 'Zend je brood op het gezicht van het water want in een
veelheid van dagen zul je het vinden. Neem een deel tot zeven en ook
tot acht, want je weet niet wat [voor] kwaad er zal zijn op de aarde.'
In normaal Nederlands luidt het eerste deel van 11:1: 'Werp je brood
uit over het water'. De spreuk betekent zoiets als: neem een risico en
investeer in de toekomst. In het Nederlands is dit echter niet bepaald
duidelijk (in de oorspronkelijke tekst is deze onduidelijkheid
waarschijnlijk niet bedoeld). De uitdrukking heeft voor de Nederlandse
lezer niet veel betekenis, en kan daarom beter anders geformuleerd
worden. Het zou echter jammer zijn wanneer het beeld geheel verloren
ging. Het woord 'water' past immers bij de natuurbeelden in de volgende
verzen ('wolken', 'wind' et cetera). Bovendien is het begrip 'brood'
ook in het beeld van 11:2 impliciet aanwezig. Daarom is het beeld
gehandhaafd, terwijl de betekenis duidelijk wordt gemaakt door de
woorden 'Heb vertrouwen in de toekomst'. Zo is ook 11:2 vrij letterlijk
vertaald: 'Bewaar je brood in zeven delen, zelfs in acht'. De betekenis
van deze spreuk is ongeveer het tegenovergestelde van 11:1: zorg dat je
veilig bent voor de toekomst. Ook hier is de betekenis echter niet erg
duidelijk in de vertaling; de vertalers hebben dan ook de woorden 'Hoed
je voor de toekomst' als explicitering toegevoegd.
De structuur van een gedicht.
Het gedicht in 12:2-8, over de eindigheid van het leven, bestaat uit drie delen: vers 2-5, vers 6-7 en vers 8.
Het gedeelte 12:2-5 geeft een beschrijving van de neergang van het
leven en van het naderen van de dood. Deze beschrijving wordt in de
oorspronkelijke tekst ingeleid door de Hebreeuwse woorden 'ad 'asjer
lo', letterlijk 'totdat niet'. In de vertaling zijn deze woorden
weergegeven met 'voordat'. Het tweede deel van het gedicht, vers 6 en
7, bevat een tweede beschrijving van het sterven. Dit deel wordt in de
oorspronkelijke tekst eveneens ingeleid door 'ad 'asjer lo'. Hierdoor
is in het Hebreeuws duidelijk dat in vers 2 en in vers 6 een nieuw
gedeelte begint. In het Nederlands wordt dit niet voldoende duidelijk
door alleen het woord 'voordat'. Het woord 'voordat' sluit aan op de
woorden 'Gedenk daarom je schepper' in vers 1. Om nu in vers 2 en vers
6 het begin van een nieuw gedeelte duidelijk te markeren, worden in de
vertaling de woorden uit 12:1 'Gedenk daarom je schepper' herhaald. Op
die manier wordt de structuur van het gedicht, die in de
oorspronkelijke tekst duidelijk gemarkeerd is, ook in de vertaling
duidelijk.
De structuur van het boek
Ook de opbouw van een boek als geheel is van belang voor de vertaling.
Nu is de opbouw van het boek Prediker niet erg duidelijk.Prediker
kenmerkt zich vooral door de zogenaamde 'catena': de associatieve
aaneenschakeling van woorden, gedachten en motieven, een logische
structuur lijkt afwezig. Eén ding is echter duidelijk: het boek
begint met een opschrift en eindigt met een naschrift.
Het opschrift bestaat uit één vers (1:1): 'Hier volgen de
woorden van Prediker, zoon van David en koning in Jeruzalem.' Direct
daarop volgen de woorden 'Lucht en leegte, zegt Prediker, lucht en
leegte, alles is maar leegte'. In 12:8 vinden we bijna dezelfde woorden
terug. De vraag is nu: behoren deze woorden tot het naschrift of begint
het naschrift pas in 12:9?
De meeste vertalingen kiezen voor de eerste mogelijkheid. Het gedicht
eindigt dan met vers 7, en het naschrift zet in met Lucht en leegte
...'. In de NBV is vers 8 echter in het gedicht opgenomen. Inhoudelijk
staat het hier op een goede plaats: 'lucht en leegte' is een passende
afsluiting voor een gedicht over de eindigheid van het leven. Maar ook
structureel gezien is dit een verantwoorde keuze. Op deze manier luidt
het begin van het boek hetzelfde als het einde - afgezien van opschrift
en naschrift. Het openingsgedicht begint met 'lucht en leegte', het
afsluitende gedicht eindigt ermee. Hier is een bekend stijlmiddel
gebruikt, dat 'inclusio' (insluiting) wordt genoemd.
Het gebruik van een inclusio is hier echter niet alleen een
stijlkenmerk dat de structuur van de tekst markeert, het staat ook in
verband met de inhoud van Prediker.De inclusio weerspiegelt het
cyclusmotief dat in het boek Prediker centraal staat. Door aan het eind
van het boek de woorden van het begin te laten terugkeren, wil Prediker
dit nog eens benadrukken:
Wat er was, zal er altijd weer zijn,
wat er is gedaan, zal altijd weer worden gedaan.
Er is niets nieuws onder de zon. (1:9)
© NBV / Piet Bult