Inleiding
Home
Naor Inhoold
Weeromme naor Biebel
Weeromme naor Stellingwarfs
(Klik op de foto voor een vergroting.)
Inleiding op de Biebel
De biebel is een bundeling van een groot tal boeken uut et oolde
Israël, et antieke jodendom en et vroege christendom. Et woord 'biebel'
komt van et Griekse woord biblia, dat 'boeken'
of 'geschriften'
betekent. De ooldste schriftelike overleverings in de biebel rieken op
zien minst weeromme tot de achtste ieuw v.Chr., de jongste geschriften
bin riekaans schreven an et begin van de twiede ieuw n.Chr. Veur joden
en christenen is de biebel een heilig boek dat veur heur persoonlik
grote betekenisse het en dat in karke en synagoge een centraol plak
het. In de westerse kultuur speult de biebel al iewenlaank een
belangrieke rolle; zien invloed is op een protte maotschoppelike
terreinen anwiesber en biebelse thema's kommen onder meer veur in de
schilderkeunst, de meziek en de literetuur.
Et eerste pat van de biebel bestaot uut boeken uut et oolde Israël en
et vroegste jodendom. Disse boeken bin oorspronkelik in et Hebreeuws en
Aramees schreven. Veur joden bin disse boeken saemen heur biebel,
Tenach. De titel Tenach is vormd uut de beginletters van de drie dielen
waor de biebel neffens de joodse tredisie uut bestaot: Tora ('wet'),
Neviiem ('profeten') en Ketoeviem ('geschriften'). An et aende van de
eerste ieuw n.Chr. lag min of meer vaaste wat boeken tot de joodse
biebel heurden. In de christelike tredisie wodt dit gedielte van de
biebel et Oolde Testement nuumd. Die titel wodde in de vroege karke
bruukt om an te geven dat die boeken bi'j de eerste tied van de
geschiedenis heurden, de tied veur de komst van Jezus.
In disse editie van de biebel is (via de nederlaanse NBV), krek as in
een protte aandere vertaelings, veur een indielinge keuzen die
weerommegaot op de Septuaginta, de ooldste Griekse vertaeling van de
joodse biebel. Et Oolde Testement begint dan mit de boeken van de wet,
waorin onder meer verhaelen te vienen binnen over de oergeschiedenis
van et meensdom, et ontstaon van et volk Israël en de wet die God an
Israël geven het. Daornao volgen de historische boeken, waor de
veerdere geschiedenis van Israël in verteld wodt. Nao een vuuftal
poëtische boeken sluten de profeteboeken et Oolde Testement of.
In et Oolde Testement is een keur an literaire genres te vienen. D'r is
proza en poëzie, d'r bin wetten en wieshiedsboeken, lofpriezings en
klaeglieden, profetische anklachten en visioenen. Ok binnen de boeken
kun verschillende tekstsoorten veurkommen: zo bin d'r bi'jglieks in
verhaelende boeken ok een protte gedichten te lezen.
De Hebreeuwse vertel- en dichtkeunst verschilt in pattie opzichten van
de Stellingwerfse. Een goed veurbeeld is et vaeke bruken van de
herhaeling. Uut de seins hiele kleine variaosies bliekt de veerdighied
van de Hebreeuwse verteller of dichter. Boeken as Ruth en 1 en 2 Samuel
heuren tot de hoogtepunten van de Hebreeuwse vertelkeunst; Hooglied,
Psalms en Job staon as veurbeeld veur de Hebreeuwse dichtkeunst.
Et twiede pat van de biebel bestaot uut boeken die tussen de dadde en
de eerste ieuw v.Chr. ontstaon binnen binnen et antieke jodendom. Disse
boeken bin veur een pat Griekse vertaelings van Hebreeuwse of Aramese
boeken, en veur een pat oorspronkelik in et Grieks schreven warken. In
de rooms-kattelieke tredisie heuren ze bi'j et Oolde Testement, en
wodden ze deuterokanoniek nuumd. Deuterokanoniek wil zeggen 'in twiede
instaansie an de canon toegevoegd'; de boeken heuren wel bi'j et Oolde
Testement, mar kommen niet veur in de Hebreeuwse biebel. In de
protestaans-christelike tredisie wodden ze ok wel anduded as
apocriefen. Et woord 'apocrief' dat 'verburgen' betekent, wodde al in
de vroege karke bruukt veur boeken die niet gezaghebbend acht wodden.
De deuterokanonieke boeken bevatten verschillende literaire genres. D'r
is wieshiedsliteretuur, d'r bin historische boeken waor de stried van
joodse groepen tegen de Griekse overheersers van Judea in beschreven
wodt, en boeken die as veurbeeldverhael bedoeld binnen. Ok is d'r een
tal bewarkings van en anvullings op ooldtestamentische boeken te
vienen, waoronder Toevoegings an Daniël en Ester (Grieks).
An pattie van de deuterokanonieke boeken is goed te zien dat ze
oorspronkelik niet in et Grieks schreven binnen: niet alliend bin d'r
seins veur et Grieks appatte woorden en zinskonstrukties te vienen, ok
bin ze schreven in een stiel die kenmarkend is veur de gedichten of
verhaelen uut et Oolde Testement. Goeie veurbeelden daorvan bin Judit
en Wieshied van Jezus Sirach. Aandere boeken, zoas 2 Makkabenen, staon
meer in een Griekse literaire tredisie.
Et dadde pat van de biebel bestaot uut boeken van de eerste christenen.
De boeken bin, naor we meerstal annemen, tussen ong. 50 en 130 n.Chr.
in et Grieks schreven. Disse verzaemeling boeken wodt gewoonlik et
Ni'je Testement nuumd. Die titel wodde in de vroege karke bruukt om an
te geven dat disse boeken heurden bi'j een ni'je tied van de
geschiedenis, de tied vanof de komst van Jezus. In et Ni'je Testement
staot de persoon Jezus Christus centraol. Hi'j is et hatte van et
christendom: christenen geleuven dat mit zien komst de geschiedenis een
keer neumen het en God een ni'je relaosie mit et meensdom angaon is. In
de loop van de twiede en dadde ieuw n.Chr. kwam min of meer vaaste te
liggen wat boeken tot et Ni'je Testement heurden.
In et Ni'je Testement staon vier evangelies, beschrievings van et leven
en de leer van Jezus. In et boek De haandelings van de apostels wodt
dan et ontstaon van de eerste christengemienten beschreven. Veerder
bestaot et Ni'je Testement uut een groot tal brieven, onder meer van
Paulus, iene van de belangriekste verspreiders van et christendom.
Pattie van disse brieven bin oorspronkelik schreven mit et oge op
specifieke vraogen van de adresseerden, aandere hebben een algemienere
thematiek en bin schreven veur een bried pebliek. Et laeste boek van et
Ni'je Testement is Eupenbaoring van Jehannes; in luusterrieke visioenen
wodt daorin profeteerd over de toekomst.
De boeken van et Ni'je Testement bin overwegend in een ienvooldige tael
en stiel schreven. Dit is goed te zien in Et evangelie neffens Marcus
en et boek Eupenbaoring. In pattie boeken, zoas Et evangelie neffens
Lucas, De brief an de Hebrenen en De eerste brief van Petrus, bin meer
literair behendige hanen te herkennen.
Naor Inhoold (de boeken)
Over vertalen
[ de vertaalmethode - inleiding ]
Vertalen is mogelijk, ook het vertalen van de bijbel is mogelijk, maar
het is nog complexer dan het vertalen van een andere tekst. Waarom? Een
kleine greep uit de problemen waarvoor een bijbelvertaler zich gesteld
ziet:
- Vertalers hoeven meestal niet na te denken over wat er vertaald moet
worden: de te vertalen tekst ligt vast. Bij de bijbel ligt dat anders:
er zijn verschillende tradities betreffende de omvang van de canon.
Voor rooms-katholieken heeft de bijbel een grotere omvang dan voor
protestanten.
- Je hebt poëzievertalers en prozavertalers en vertalers die
allebei doen. Maar meestal weet een vertaler wel van tevoren of de
brontekst poëzie is of niet (of de vertaling dan ook in
poëzie wordt gesteld, is weer een andere vraag). Bij de bijbel
ligt dat gecompliceerder.
- De meeste teksten zijn geschreven in één taal; in de bijbel zijn het er drie.
- De bijbel is niet één boek; het is een bibliotheek van
tientallen boeken. Er is poëzie, er zijn wetsteksten, er zijn
verhalen, opsommingen, technische handleidingen voor het bouwen van een
heiligdom. Er zijn visioenen, profetische teksten, brieven en
verslagen. De teksten hebben met elkaar te maken: de ene tekst
veronderstelt de andere, citeert de andere, vervormt de andere. Die
band moet ook in de vertaling zichtbaar zijn, maar ook weer niet
zichtbaarder dan de oorspronkelijke teksten rechtvaardigen. Ook dat
maakt bijbelvertalen gecompliceerd.
- Een vertaler kan vaak zelf een tekst ontginnen, ongehinderd door het
werk van voorgangers, want de tekst werd in veel gevallen nog niet
eerder vertaald. Een bijbelvertaler moet zich er daarentegen terdege
van bewust zijn in een duizenden jaren oude traditie te staan. Voor hem
of haar is in dit opzicht een middeleeuwse bescheidenheid gepast: 'wij
zijn slechts dwergen, maar wij staan op de schouders van reuzen'.
- Elk boek, ook de bijbel, staat in een literaire traditie en elke
vertaler moet zich bewust zijn van die traditie. Maar de bijbel is ook
de oorsprong van de traditie, en niet alleen de literaire. Veel van de
westerse kunst en cultuur is ondenkbaar zonder de bijbel. Een vertaler
vertaalt nooit in een vacuüm; een bijbelvertaler vertaalt in een
hogedrukketel.
- De bijbelse talen zijn talen zoals alle andere talen, maar de bijbel
is niet een boek zoals alle andere boeken. Voor velen, ook in Nederland
en Vlaanderen, is de bijbel het boek der boeken en dat maakt het belang
dat aan een nieuwe bijbelvertaling wordt gehecht bijzonder groot.
De NBV is uniek in de geschiedenis van de Nederlandse taal. Dat komt
door de voorgeschiedenis en door de betrokkenheid van zoveel personen
en groeperingen uit Nederland en Vlaanderen. Het komt ook door de opzet
van het project, en, als het goed is, door de resultaten daarvan in de
vertaling.
Ieder bijbelboek wordt vertaald door twee personen: een exegeet en een
neerlandicus, samen het vertaalkoppel. Deze nauwe samenwerking moet een
zo groot mogelijke brontekstgetrouwheid en doeltaalgerichtheid
garanderen. Pas als de exegeet zegt: deze vertaling geeft het Hebreeuws
(of het Aramees of Grieks) adequaat weer, en de neerlandicus zegt: en
dat gebeurt dan ook nog op een werkelijk Nederlandse manier, is een
vertaalkoppel tevreden. Vervolgens is er dan nog een uiterst
zorgvuldige procedure voorzien, waarbij dit oordeel aan allerlei
welomschreven normen wordt getoetst.
Bijbelvertalen is dus mogelijk; bijbelvertalen is ook gecompliceerd.
Veel van het werk dat een bijbelvertaler moet doen alvorens er een
goede vertaling is, is eigen aan de unieke aard van de bijbel; veel is
ook werk zoals elke vertaler dat dagelijks doet. Deze website is
bedoeld om inzicht te geven in de vele vragen waarop alle betrokkenen
bij de NBV een antwoord moeten zien te vinden. We starten daarbij met
de vraag: hoe vertaal je eigenlijk een tekst uit taal A in een tekst in
taal B. Een centrale notie daarbij is de onderscheiding tussen
taalkenmerk en tekstkenmerk.
[ de vertaalmethode ]
Taalkenmerken en tekstkenmerken Al ver voor de oude bijbelvertalingen
de term 'hart en nieren' introduceerden als uitdrukking van 'door en
door' en ook nog nadat de Elfstedentocht is uitgeroepen tot 'De Tocht
der Tochten', is er altijd weer van oorsprong Hebreeuws (of Grieks of
welke taal dan ook) idioom en taaleigen in het Nederlands
terechtgekomen. 'De Tocht der Tochten' is gevormd naar de Hebreeuwse
wijze van het vormen van een superlatief, zoals het Hooglied,
letterlijk vertaald, ook 'Lied der Liederen' heet (en die frase is weer
goed Engels geworden: The Song of Songs). Ook het 'hart en nieren' is
een woord-voor-woordvertaling uit het Hebreeuws.
In deze zeldzame gevallen is Hebreeuws taaleigen Nederlands taaleigen
geworden, maar dit zijn uitzonderingen. Bijna nooit is er een
dergelijke correspondentie tussen verschillende talen: de vorm van een
Hebreeuwse taaluiting is geheel anders dan die van een Nederlandse.
Waar het hier om gaat is het volgende: de bijbelse talen, Hebreeuws,
Aramees en Grieks, zijn talen als elke andere taal. Het Nederlands is
ook een taal als elke andere taal. Het moet dus mogelijk zijn om de
bijbel in een goed, natuurlijk Nederlands te vertalen. In het vorige
hoofdstuk werd dit al vastgesteld. Alles wat we in de bijbel aan taal
aantreffen moet in de NBV een plaats krijgen, en wel op een manier die
eigen is aan het Nederlands. Daartoe is het belangrijk een onderscheid
te maken tussen taalkenmerken enerzijds, en tekstkenmerken anderzijds.
In het Handboek staat daarover ongeveer het volgende te lezen:
Van alle kenmerken van de brontekst wordt nagegaan of we met een
tekstkenmerk dan wel een taalkenmerk van doen hebben. Een kenmerk dat
functioneel is in de tekst, moet in de vertaling worden verdisconteerd;
een kenmerk dat eigen is aan de brontaal, wordt niet in de vertaling
overgenomen. Een voorbeeld uit het Engels: 'What time is it?' wordt in
het Nederlands 'Hoe laat is het?' en niet: 'Wat (voor) tijd is het?' De
Engelsman die dit vraagt, doet geen historisch onderzoek naar het wezen
van een tijdsgewricht, maar heeft waarschijnlijk zijn horloge thuis
laten liggen.
Met de talen waarin de bijbel is geschreven, is het al niet anders. Een
woord-voor-woordvertaling levert geen welgevormde Nederlandse tekst op.
De grammatica van de brontaal interfereert met die van het Nederlands.
In alle gevallen waarin een taalkenmerk als een tekstkenmerk is
behandeld, spreken we dan ook van interferentie. Het Hebreeuws of
Grieks schemert nog door het Nederlands heen.
In Judit komt in het Grieks een aantal malen een frase voor die
letterlijk vertaald luidt: 'met het zwaard uitroeien'. In een eerdere
versie luidde de NBV-vertaling van 1:12 als volgt: Toen ontstak
Nebukadnessar in hevige woede tegen die volken. Hij zwoer bij zijn
troon en zijn koninkrijk zich op het hele gebied van Cilicië,
Damascus en Syrië te zullen wreken, en alle inwoners van Moab en
Ammon en van heel Judea en Egypte tot aan het gebied van de twee
zeeën met het zwaard uit te roeien. En 7:14-15: Ze zullen vergaan
van de honger, zijzelf, hun vrouwen en hun kinderen; nog voor het
zwaard hen treft, liggen de straten van hun stad bezaaid met hun
lichamen. Zo zult u hen zwaar laten boeten omdat zij zich verzet hebben
en u niet vreedzaam hebben ontvangen.
In 1:12 is 'met het zwaard' uiteindelijk uit de vertaling verdwenen,
omdat het daar niets anders is dan idioom; de hele frase betekent 'met
geweld doden', en dat wordt in het Nederlands heel goed weergegeven
door middel van het werkwoord 'uitroeien'. In 7:14 is het zwaard
gehandhaafd; het zwaard is daar een tekstkenmerk omdat het daar wordt
gepersonifieerd. Het beeldende karakter van de brontekst zou daar
geweld worden aangedaan als het zwaard uit de vertaling zou verdwijnen.
Vergelijk bijvoorbeeld ook Amos 9:3-4: Al verschuilen ze zich op de top
van de Karmel, ik zal ze weten te vinden en ze weghalen; al proberen ze
zich voor mij te verbergen op de bodem van de zee, ik zal de slang daar
bevelen om hen te bijten. Al worden ze door hun vijanden
gevangengenomen en weggevoerd, dan nog geef ik het zwaard bevel om hen
te doden. Zo moet elke keer opnieuw worden bekeken of een bepaald
kenmerk een taal- dan wel een tekstkenmerk is, en vervolgens moet de
vertaler daarnaar handelen.
Dan zijn er ook nog de tekstkenmerken die op grond van het taalverschil
onmogelijk gehandhaafd kunnen blijven (bijvoorbeeld fonetische
kenmerken). Klankpatronen en ritmiek in Hebreeuwse poëzie zijn
niet op gelijksoortige wijze in het Nederlands om te zetten. Dergelijke
verschijnselen worden waar mogelijk in de vertaling door vergelijkbare
Nederlandse taalkenmerken gecompenseerd, zo zegt de vertaalregel.
[ talen verschillen in hoeveelheid woorden ]
Een naïeve kijk op vertaalwerk is dat de vertaler net zo lang
probeert de achtereenvolgende woorden uit de brontekst in het
Nederlands om te zetten totdat dat niet goed meer lukt en er een truc
moet worden toegepast. Vanuit dat idee wordt weleens beweerd dat er
woorden uit het Hebreeuws of Grieks in de vertaling zijn verdwenen, of
dat er in de Nederlandse tekst ten onrechte meer woorden staan dan in
de brontekst. Dat het leveren van een goede vertaling iets anders is
dan een woord-voor-woord overzetten van de oorspronkelijke tekst is
duidelijk.
Het Handboek zegt hierover het volgende: 'We vertalen het vastgestelde
tekstcorpus en laten daar niets uit weg'. Dat betekent uiteraard niet
dat de vertaling evenveel woorden zal tellen als de brontekst. Het
Nederlands heeft een ander idioom dan de brontalen. Soms vereist het
Nederlands minder woorden dan de brontekst of kan een notie in de
formulering van een zin als geheel worden verdisconteerd. Anderzijds
heeft het Nederlands soms meer woorden nodig om iets uit te drukken dan
de brontaal.
Een voorbeeld: Handelingen 1:9 luidt in de NBV: 'Toen hij dit gezegd had werd hij voor hun ogen omhooggeheven en door een wolk opgenomen, zodat zij hem niet meer zagen.' Ter vergelijking de Statenvertaling (editie 1977): 'En toen Hij dit gezegd had, werd Hij opgenomen, terwijl zij het zagen, en een wolk nam Hem weg van hun ogen.' De Griekse tekst luidt woord voor woord weergegeven: 'En dit gezegd-hebbend kijkend zij werd-opgenomen en wolk nam-weg hem van de ogen van-hen.' De Griekse tekst heeft hier 14 woorden; de Statenvertaling en de NBV beide 22.
Het Nederlands heeft meer woorden nodig, o.a. omdat het Grieks de
persoonlijke voornaamwoorden 'hij' en 'zij' niet apart vermeldt en bij
werkwoordsvormen zoals 'gezegd had' en 'werd omhooggeheven' met slechts
één woord kan volstaan. Onder meer door dit verschijnsel
('hij werd omhooggeheven' is in het Grieks één woord)
komt het vaker voor dat het Nederlands meer woorden nodig heeft dan het
Grieks, hoewel het omgekeerde soms ook voorkomt, afhankelijk van de
stijl van de schrijver.
De Griekse brontekst van het boek Handelingen telt iets meer dan 18.400
woorden, terwijl de versie van de NBG-vertaling 1951 er iets meer dan
24.100 heeft, de Groot Nieuws Bijbel iets minder dan 24.000 en de NBV
25.000. Op zich zegt dit niet veel, maar de verhouding geeft aan dat de
Nederlandse taal over het algemeen meer woorden gebruikt dan de Griekse.
De hierboven geciteerde vertaalregel vermeldt tevens dat er niets uit
de tekst wordt weggelaten. Dit betekent dat herhalingen in de brontekst
niet worden gecomprimeerd tot een compactere weergave. Zo staan er in
het Oude Testament een aantal gedeelten die voor ons gevoel wellicht
omslachtig zijn geformuleerd. Zo wordt in Numeri 7:12-83 twaalf maal
dezelfde handeling beschreven (een bepaald offerritueel). In de Groot
Nieuws Bijbel is dit gedeelte samengevat, waarbij de herhalingen niet
meer zichtbaar zijn. In de NBV blijven dergelijke herhalingen echter
gehandhaafd.
[ grenzen aan het gebruik van de Nederlandse taal ]
'De vertalers kunnen putten uit de hele woordenschat van de Nederlandse
taal. 'De vertaling moet gesteld zijn in goed Nederlands.' 'De
vertaling moet voldoen aan de eisen van de Nederlandse grammatica.' Dit
zijn zomaar wat citaten uit het Handboek voor de Nieuwe
Bijbelvertaling. 'De vertaling wordt gesteld in de Nederlandse taal' is
wellicht het belangrijkste citaat. De volle breedte van de Nederlandse
taal kan worden benut, om het taalniveau en de stijl van de vertaling
in overeenstemming te doen zijn met die van het aanbod.
Dit uitgangspunt heeft verschillende gevolgen:
- Verschillen in stijlsoort en stijlniveau worden zoveel mogelijk
gevolgd. Ieder genre, ieder bijbelboek heeft zijn eigen stijl en zijn
eigen register. Zo heeft het boek Jona een eenvoudige stijl, terwijl in
sommige redevoeringen in het boek Handelingen daarentegen een hoog
register wordt gehanteerd. In de NBV zal de lezer dan ook een veelheid
aan stijlen tegenkomen: van hoog poëtisch tot zakelijk, van
verheven tot heel gewoon.
- 'Aangezien taalgebruik altijd situatiespecifiek is, kan er
principieel geen sprake zijn van een onder- of bovengrens in het
taalniveau. Taalgebruik echter dat ook maar iets te laag is voor de
situatie in de tekst, werkt zeer storend. Bij een wat te hoog
taalgebruik is dit niet het geval.
Overigens dienen zowel modernismen als archaïsmen vermeden te
worden aangezien deze een anachronistisch effect hebben. Ook modieus
taalgebruik krijgt geen plaats in de NBV,' aldus het Handboek. Het
ontbreken van een ondergrens aan het taalgebruik impliceert, dat
bijvoorbeeld scheldwoorden in de brontekst ook in de vertaling
scheldwoorden blijven. Anderzijds is juist schuttingtaal sterk aan
verandering onderhevig, en is het dus zaak om passende equivalenten te
vinden die niet binnen enkele jaren verouderd zijn.
Zo wordt in 2 Samuël hier en daar tamelijk grof taalgebruik
gebezigd. In 16:9 is een scheldwoord te vinden dat letterlijk 'deze
dode hond' betekent; in de NBV is dit weergegeven als 'dat hondsvot'.
- Religieuze termen worden niet geschuwd - de bijbel is immers een
religieus boek - maar deze termen worden nauwkeurig getoetst op hun
bruikbaarheid in het Nederlands. Zo worden woorden als 'genade' (als
vertaling van het Griekse charis) en 'zonde' (als vertaling van het
Hebreeuwse cheet'/chattaa't en het Griekse hamartia) in de NBV
gebruikt, maar de bruikbaarheid van deze woorden wordt per geval
bekeken. In bepaalde situaties kan charis beter worden weergegeven met
'goedheid'.
Het gebruik van religieuze termen is veelal gestempeld door de
traditie. De traditie mag echter niet over de vertaling heersen, maar
heeft een dienende functie. Het interconfessionele karakter van de
vertaling mag hierbij niet in gevaar komen.
[ tekstanalyse en tekstindeling ]
Een NBV-vertaalkoppel begint niet zomaar te vertalen bij het eerste
woord. Voordat er ook maar één letter vertaalde tekst op
het beeldscherm komt, is er al veel werk gedaan. Er heeft een
zorgvuldige analyse van de tekst plaatsgehad, waardoor de vertalers
zicht hebben gekregen op de hele tekst.
In de Vertaalprincipes wordt het zo verwoord: Een vertaler houdt zich
niet alleen bezig met woorden en zinnen (lineair vertalend op het
niveau van de microstructuur), maar laat zich evenzeer en allereerst
leiden door de tekst als geheel (structureel vertalend op het niveau
van de macrostructuur). Door rekening te houden met de tekst als geheel
wordt namelijk voorkomen dat de vertaler zich al te subjectief opstelt
en dat zijn beslissingen beperkt blijven tot het woord- en zinsniveau.
Immers, deze keuzes op het microniveau kunnen grote verschuivingen
teweegbrengen op het macroniveau, namelijk in de presentatie van
personen, handelingen en gebeurtenissen, en in de toonzetting van de
tekst. Een verandering in presentatie of toon verandert het effect op
de lezer, en daarmee de tekst.
[ exegeet ]
Om de tekst als geheel te kunnen vertalen moet er, zoals gezegd, eerst
een grondige analyse van een bijbelboek plaatsvinden. Dit gebeurt zowel
door de exegeet als de neerlandicus. Hun werkzaamheden worden in het
Handboek als volgt beschreven:
De exegeet geeft aan de neerlandicus door wat deze aan context binnen
de bijbel moet lezen. Hij verschaft zich inzicht in de
wordingsgeschiedenis van het boek, de auteur/redacteur, de
achtergronden enz.
De exegeet probeert het genre (teksttype) van het bijbelboek vast te
stellen en beschrijft de kenmerken ervan en de consequenties daarvan
voor de vertaling. Hij vormt zich een mening over macrostructuur,
pragmatische functie, stijl, toon, register, vertelsituatie,
participanten, tijd, ruimte, thema en motieven. Een vergelijking van
verschillende indelingsschema's kan het zicht op het boek als geheel
vergroten.
[ neerlandicus ]
De neerlandicus leest intussen het bijbelboek in vertaling. Hij leest
wat hij opgekregen heeft als context binnen de bijbel, maar leest nog
geen andere inleidende literatuur. Hij maakt een analyse die niet in
details treedt, maar de grote verbanden betreft. Hij probeert het
bijbelboek te categoriseren volgens de teksttypologie van de moderne
literatuurwetenschap, gaat na of er in de moderne westerse literatuur
een vergelijkbaar genre bestaat en geeft aan welke consequenties dit
heeft voor het karakter van de vertaling. Hij vormt zich een mening
over macrostructuur, pragmatische functie, stijl, vertelsituatie,
participanten, tijd, ruimte, thema en motieven.
De twee vertalers gaan aan het werk op basis van deze gezamenlijke
inzichten. Steeds weer houden zij deze uitgangspunten in het
achterhoofd, en zo nodig stellen zij ze bij.
[ tekstindeling ]
De analyse van de tekst dient als basis voor de manier waarop de
vertalers de tekst indelen. In veel moderne vertalingen is het
gebruikelijk om de tekst in te delen in perikopen met bijbehorende
opschriften. Dit zijn min of meer afgeronde tekstgedeelten, van een
lengte die geschikt is om in de kerk voor te lezen. De
perikoopopschriften worden ook vaak gebruikt om snel even op te zoeken
wat waar staat in de bijbel.
De perikopen in de NBV vervullen primair een andere functie: zij
brengen structuur aan in de tekst. De vertalers maken op basis van hun
structuuranalyse een indeling in perikopen, en die perikopen moeten dan
ook inhoudelijk een eenheid vormen. Door deze werkwijze raakt de tekst
niet verbrokkeld. Om het gevaar van te interpretatieve opschriften te
voorkomen, wordt de tekst ervan bij voorkeur ontleend aan het te
vertalen tekstgedeelte.
Ook de indeling in alinea's wordt gemaakt op basis van de
structuuranalyse van de tekst. Daarbij wordt rekening gehouden met de
indeling in (uitgaven van) de brontekst. Ook de (uiteenlopende)
beslissingen van andere vertalingen worden in de overwegingen
betrokken. De eigen bevindingen van de vertalers zijn echter
doorslaggevend; soms heeft dit tot gevolg dat bijvoorbeeld een
traditionele hoofdstukgrens wordt overschreden. In Handelingen gebeurt
dat op een opvallende manier bij de overgang tussen de hoofdstukken 7
en 8, en 21, 22 en 23.
De analyse van de tekst heeft echter ook belangrijke gevolgen voor de
vertaling zelf. Ieder brokje tekst maakt immers deel uit van de tekst
als geheel; hoe een woord of zin functioneert, is mede afhankelijk van
de context. Het volgende voorbeeld illustreert dit.
In Ruth 1:4 wordt verteld dat Ruth uit Moab komt, dat zij een
Moabitische is. In de vertaling wordt dit - evenals in de brontekst -
herhaald in 1:22, 2:2, 2:21 en 4:10: viermaal 'Ruth, de Moabitische'.
Dit is een wel erg redundante wijze van zeggen; om een natuurlijke
Nederlandse tekst te maken zou een vertaler die zin voor zin vertaalt,
waarschijnlijk zeker drie van de vier herhalingen schrappen. Toch is
dat in de NBV-vertaling van het boek niet gebeurd, en wel op grond van
de analyse van de tekst. Het gegeven dat Ruth uit Moab komt, en niet
uit Israël of Juda, is een belangrijk motief dat niet genoeg kan
worden benadrukt. Het herhalen van Ruths afkomst is dus een belangrijk
tekstkenmerk, dat in de vertaling behouden moet blijven. Dit is
één voorbeeld van de invloed van een voorafgaande analyse
op de uiteindelijke vertaling; het zou met vele tientallen voorbeelden
zijn uit te breiden.
*
De Biebel in een tiedbalke
Veur Christus zien geboorte:
ong. 17e - 15e ieuw
De 16e ieuw wodt meerstal beschouwd as de tied van de aartsvaders:
Abraham, Isaak en Jakob. Abraham, leider van een nomaden stamme,
migreerde vanuut Mesopotamië naor Kanaän, et gebied an de
westkaante van de Jordaan. Hi'j anbad een god die men doe de 'God van
Abraham' nuumde; de bi'jbeheurende kultus wodt soms as de oorsprong van
et jodendom zien. Hongersnood dwong et volk om veerder te trekken naor
Iegypte, waor et na verloop van tied tot slaverni'je dwongen wodde.
14e ieuw Slaverni'je in Iegypte, geboorte van Mozes, opstand, uuttocht
uit Iegypte (ong. 1300). Beschreven in de eerste vuuf biebelboeken.
ong. 1260 Begin van de intocht in Kanaän, onder leiding van Jozua.
De Israëlieten troffen daor een beheurlik ontwikkelde saemenleving
an, veur een pat nog levend in de broonstied, mit stadstaoties en een
eigen alfabetisch schrift. Kennelik wodde disse beschaeving as
bedriegend erveren en mos ze hadhaandig onderwurpen wodden.
ong. 1100 Gideon, belangrieke rechter. De rechters weren leiders in
disse periode zonder centraol gezag; ze traden naor veuren as naoburige
stammen versleugen wodden mossen. Sommigen deden ok an rechtspraoke.
ong. 1040 - 1000 tied van Samuël, de laetste rechter, en Saul, de eerste keuning
10e ieuw bluuitied uut de geschiedenis van Israël, nooit was et
riek zo groot. Tied van David, de onbetwiste held van et Oolde
Testement, en zien zeune Salomo, symbool veur riekdom en wieshied. Hun
beider bestaon is trouwes nargens aanders op schrift steld, en is et
onder deskundigen omstreden of d'r in de 10e ieuw warkelik een
onopdield riek bestaon het.
ong. 1000 - 960 keuningschop van David. Jeruzalem wodt heufdstad van et deur veroverings gruuide Israëlitische riek.
ong. 964 - 926 keuningschop Salomo; bouw eerste tempel (1 Kon. 6, 2
Kron. 3). Deur zien onderdaonen wodde Salomo warschienlik as een tiran
erveren.
926 Dood Salomo; scheuring van et riek in Israël en Juda (ok wel:
Judea). Et verval was al inzet tiedens Salomo zien bewind, deurdat hi'j
vremde erediensten toeleut die de ienhied van et riek verzwakten.
Israël (noordelik riek; heufdstad: Samaria) 926 - 722
ong. 871-852 keuning Achab voert de Baälverering in. De profeet Elia.
ong. 845 machtsgreep Jehu, moord op anhangers van Baäl; profeet Elisa
ong. 787-747 bluuiperiode onder Jerobeam II, wie zien godsdienstbeleid
veroordield wodde deur de profeet Hosea. Geschriften van de profeet
Amos.
722 verovering deur de Assyriërs o.l.v. Salmaneser V
Juda (zudelijke riek; heufdstad: Jeruzalem) 926 - 586
871-849 keuning Josafat
787-736 keuning Azaria (Uzzia): veurspoedige ontwikkeling, o.e. verovering Negev.
ong. 740-700 profeten Jesaja en Micha; beide veroordielen de heersende ofgoderi'je
735 Assyrië verslaot de vi'janen van Juda, mar keert zich daornao tegen Juda
ong. 725-697 keuning Hizkia, bestriedt de Filistijnen, prezen om zien vroomhied
701 belegering van Jeruzalem deur de Assyriërs o.l.v. Sanherib
638-608 keuning Josia, vergroot de zelstanighied van Juda, annexeert de
noordelike provincies Galilea, Gilead en Samaria; hij verwijdert
afgodsbeelden uit de tempel en voert hervormingen door, mede
gerechtvaardigd door de vondst van een oud wetboek in de tempel
(621).
627 Jeremia krijgt een visioen en treedt op als profeet (tot ca. 586)
612 verovering Ninive door de Meden, beschreven door de profeet Nahum; feitelijk einde Assyrische invloed
608 Egyptische opmars, slag bij Megiddo (bij de berg Karmel): dood Josia, volgens Jeremia de laatste grote Judese koning
597 Babyloniërs o.l.v. Neboekadnezar II voeren koning Jojakim en de profeet Ezechiël weg in ballingschap
586 Babyloniërs verwoesten nu Jeruzalem en de tempel (onder het
oog van de profeet Jeremia); begin Babylonische ballingschap
tot 538 Babylonische ballingschap. Neboekadnezar liet de Judeëers
bij elkaar blijven en stond ze toe hun eigen godsdienst uit te oefenen.
Sommigen bereikten hoge plaatsen aan het hof, waaronder Daniël.
Babylon werd in 539 door de Perzen veroverd; zij verwoesten in 478 v.C.
de toren van Babel.
538 eerste terugkeer, o.l.v. Zerubbabel, kleinzoon van Jojakim.
516 herbouw van de tempel, met Perzisch geld en aanbevolen door de profeten Haggaï en Zacharia
rond 450 Nehemia herbouwt stadsmuren Jeruzalem; Ezra rondt herbouw tempel af.
ca. 300 Ptolemaeus I, veldheer van Alexander de Grote, verovert vanuit Alexandrië Palestina
ca. 200 de Romeinen hebben de macht van de Grieken in de regio
gebroken, waarop de Seleuciden vanuit Syrië Palestina veroveren.
Onder koning Antiochos ontwijden zij de tempel.
ca. 160 o.l.v. Judas Makkabeüs verslaan de joden de Seleuciden. De
geschiedenis van het geslacht der Makkabeëen wordt in drie
apocriefe boeken beschreven (1, 2, 3).
63 de Romeinen o.l.v. Pompejus nemen Jeruzalem in
37-4 Herodes de Grote, koning der joden, viervorst namens Rome, voert een wreed beleid, o.a. kindermoord te Bethlehem
7 of 6 geboorte van Jezus
Na de geboorte Christus
4 v.C.-39 n.C. Herodes Antipas bestuurt Galilea en Perea. Hij laat Johannes de Doper terechtstellen.
ca. 26-30/33 actieve periode Jezus, beschreven in de vier evangelies.
ca. 36 bekering van Saulus/Paulus
ca. 50 'Apostelconcilie' te Jeruzalem: besloten wordt dat niet-joodse
christenen zich niet aan de joodse rituele voorschriften hoeven te
houden.
ca. 48-54 brief aan de Galaten: niet-joodse christenen dienen zich niet aan de joodse wet te houden
ca. 49-53 brieven aan de Tessalonicenzen, over de wederkomst van Christus
ca. 54 brieven aan de Korinthiërs
ca. 58 brievan aan de Romeinen, de Filippensen, de Kolossensen
66 begin van de joodse opstand tegen de Romeinen; de joodse bijbel heeft rond die tijd haar definitieve vorm gekregen.
67 marteldood van Petrus en Paulus, te Rome
70 Jeruzalem verwoest (door keizer Titus); Palestina raakt grotendeels
ontvolkt. Ontstaan van de evangelies van Marcus, Mattheüs en
Lukas, en de brief aan de Hebreeën.
90-100 Openbaring van Johannes, brieven van Johannes en het evangelie van Johannes
313 de keizers Constantijn en Licinius verlenen het christendom
dezelfde rechten als andere godsdiensten in het Romeinse rijk (Edict
van Milaan). Positie van joden verslechtert daarmee.
4e eeuw in de christelijke gemeenschap is overeenstemming ontstaan over
welke evangelies, brieven en andere geschriften in het Nieuwe Testament
thuishoren. Voor het Oude Testament houdt men de indeling aan van de
Septuaginta (ontstaan tussen 250 v.C. en 100 n.C.)
ca. 400 Hiëronymus rondt zijn Latijnse vertaling af, de Vulgaat, die gedurende de Middeleeuwen gezaghebbend is.
1534 Maarten Luther voltooit zijn Duitse bijbelvertaling.
1637 eerste druk van de Statenvertaling verschijnt.
1951 Het Nederlands Bijbelgenootschap NBG-51
2004 Het Nederlands Bijbelgenootschap NBV-2004
2010 De Biebel in et Stellingwarfs
Bronnen:
* Encarta Winkler Prins 2003
* Oosthoeks Encyclopedie, deel Wereldhistorie (1980)
* Spectrum Encyclopedie 1999
* het wereldwijde web.
Home
Naor Inhoold
Weeromme naor Biebel
Weeromme naor Stellingwarfs
© Piet Bult