Vraogen en bescheid

Weeromme naor Biebel
Weeromme naor Stellingwarfs
Home

Vraogen en becheid

Hier staon alderhaande vraogen die an oons steld binnen of die bi’j oonszels opkommen binnen. Daor drekt onder stiet oons bescheid mar d’r is wis ok nog wel diskussie over meugelik. Dat kan deur een aemel naor: info@stellingwerfs-eigen.nl

Wi’j perberen oons bi’j de Stellingwarver vertaeling van de Nederlaanse Nieuwe Bijbelvertaling (NBV) zovule meugelik te holen an et motto van et Nederlands Bijbelgenootschap (NBG): "Brontekstgetrouw en Doeltaalgericht".

Wat is de biebel eins veur een boek?
Et woord 'biebel' is ofleided van et Griekse biblia dat 'boeken' betekent. De biebel is as ien groot boek een ienhied, mar is toegeliekertied een verzaemelwark van losse boekies en boeken van een hiel uutienlopend kerakter. De biebelboeken mitmekeer bevatten de heilige schriften van joden en christenen. Et bin verhaelen en gebeurtenissen, religieuze wetten en leefriegels, vassies, profetieën en spreuken, die iewenlaank van generaosie op generaosie mondeling deurgeven binnen. Op zeker mement bin al die verhaelen op schrift steld, bewarkt en anvuld tot de biebelboeken zo awwe die now nog de hieltied kennen. Tussen et ontstaon van et eerste en laeste oorspronkelike biebelboek liggen roem elfhonderd jaor, en d'r bin tal van schrievers bi'j betrokken west. Naotied bin die boeken tot ién boek bundeld.

Oolde Testement of Tenach
De biebel bestaot uut twie 'heufdofdielings'. Et eerste pat gaot over de tied van et ontstaon van de wereld of, tot an et begin van oonze jaortelling - de jaoren veur Christus dus. Dit pat het as heufdthema et verbond dat God sluut mit et volk Israël, en de ofstamming en geschiedenis van et joodse volk. De in tetaol 39 biebelboeken in dit diel, bin veur et eerst schreven in et Hebreeuws en et Aramees, en bin ontstaon tussen 1000 en 200 v.Chr. in et Midden-Oosten. Veur joden gellen allienig disse schriften, die zi'j tegere 'Tenach' numen, as Heilige Schrift. Christenen numen disse boeken tegere et 'Oolde Testement'.

Ni'je Testement
Et twiede pat van de biebel, et 'Ni'je Testement', is tegere mit et 'Oolde Testement' de Heilige Schrift van de christenen. In dit pat staot et leven en et leren van Jezus van Nazareth en et ontstaon van de kristelike karke centraol. Et Ni'je Testement telt 27 biebelboeken, die tussen omdebi'j 50 en 100 n.Chr.
optekend binnen in et Grieks. Disse boeken - waor ok een protte brieven toeheuren - bin schreven in et Middellaanse Zeegebied dat in die tied tot et Romeinse Riek heurde.

Deuterocanonieke boeken
Et maeken van de ofzonderlike biebelboeken tot iene biebel mit de twie heufdofdielings 'Oolde en Ni'je Testement', is een ingewikkeld gedoe west. Uutaendelik is in de tied rond et begin van oonze jaortelling in twie fasen vaastesteld welke boeken genoeg gezag en oorspronkelikhied hadden om diel uut te maeken van de Heilige Schrift. De 66 biebelboeken van et Oolde en Ni'je Testement wodden tegere as de definitieve verzaemeling beschouwd, die ok wel de 'canon' nuumd wodt. Daornaost is d'r nog een grote groep teksten die wel tot de biebelse schriften heuren, mar die niet in de canon opneumen binnen. Tiene van die boeken wodden in een protte biebels as 'deuterocanonieke' biebelboeken opneumen bi'j et Oolde Testement.

Toegaankelikhied
Om dat grote boek toegaankelik te maeken, is de tekst op een vaaste meniere indield. Om te beginnen bin de verschillende biebelboeken in de meerste biebels in dezelde volgodder zet. Elke biebel begint mit et boek Genesis en hoolt op mit Openbaring, ok wel Apokalyps nuumd. De heufdstokken van de biebelboeken bin nommerd, en elk heufdstok is weer opdield in vassen, kleine stokkies van een peer riegels of woorden. Elk vas het een eigen nommer. Op die meniere kan hiel percies naor een bepaolde biebeltekst verwezen wodden: Genesis 4:2-4 bevobbeld, verwiest naor et biebelboek Genesis, heufdstok 4, de vassen 2 tot en mit 4.

V: Waoromme vertaelen jim eerst de hiele Biebel roegweg en gaon dan an ‘t verbeteren? (n.n.)
Et is veural omreden dit zoe’n dik mar ok belangriek boek is. Gaondeweg kriej’ ok meer inzicht hoe as de dingen moeten en beter kunnen. Die kuwwe op disse meniere dan drekt mitnemen. Daor komt nog bi’j dawwe de meugelikheden van een ‘vertaelmesienegien’ bruken en die wodt gaondeweg beter. En et is ok nog es zo dat as iene van oons uut de tied raeken zol is et veur aanderen makkeliker om et over te nemen.

V: Et zol best es zo wezen kunnen dat disse biebelvertaeling een vertaeling is veur de kleinste doelgroep (50.000 meensken in Stellingwarf) op de hiele wereld! Kriej’m ok een vermelding in et ‘Guinness book of records’? (nn)
B: Daank veur de tip. Dat kuwwe best es even hier en daor naovraogen. Et is vanzels gien doel mar et zol de bekendhied van oons wark wel es aorig brieder maeken kunnen.

V: Wat is et grote verschil tussen ‘Messias’ en ‘Christus’? (n.n.)
B: Bescheid van et NBG: Grieks: ho christos. Deze titel ging al in een vroeg stadium deel uitmaken van Jezus’ naam: "de christus" werd "Jezus Christus". Soms is het moeilijk te bepalen of de titel ("de christus") of de naam ("Christus") bedoeld is. Bij het vertalen van de titel is gekozen voor "(de) messias" omdat hierin het duidelijkst naar voren komt dat de titel geworteld is in Joodse verwachtingen van een persoon die van God de volmacht heeft ontvangen om een centrale rol te spelen in de eindtijd.

V: Is een punt of een komma now warkelik zo van belang?
B: Ja en nee. Op plakken wao’we aorig woordelik vertaelen zetten we de komma’s en punten meerstal ok op etzelde plak as in de NBV. Mar d’r bin vanzels ok leestekens die van groot belang binnen, bi’jglieks in dit veurbeeld uut 1 Samuël 8:16
"Jim beste slaven en slavinnen en jim starkste warkhulpen zal hi'j jim ofnemen om ze veur himzels warken te laoten, krek as jim ezels."
"Jim beste slaven en slavinnen en jim starkste warkhulpen zal hi'j jim ofnemen om ze veur himzels warken te laoten, krek as jim, ezels."
Die komma nao … krek as jim,… Iene komma, wat een groot verschil!

V: Aj' disse Stellingwarver Biebel dommiet naost de 'echte oolde boeken’ leggen zollen, liekt et daor dan ok nog een betien op? (Is al een peer keer vraogd.)
B: Dat zol best es toevalen kunnen, wi'k leuven. Wi'j bin de oolde taelen niet machtig en vertaelen dan ok uut et Nederlaans. Acht dat trouwes ok niet al te lichte. Kiek hier veerderop ok mar es, ’t is niet dawwe ‘zo mar wat doen’. Pattietoeren is ’t ok veur oons nog een hiele uutzukeri’je. Stel je dit zinnegien veur uut de eerste brief van Johannes (1 Johannes) 2:20 "U echter bent gezalfd door de Heilige, u allen weet dat." Dan stiet d'r bi'j oonze oorspronkelike NBG-tekst (vertaelersuutvoering), die wi'j van et NBG kregen hebben aachter: "u allen weet dat" Ook mogelijk is de vertaling: "u allen bezit kennis". Wi'j meugen, nee wi'j moeten d'r van uut gaon dat de Nederlaanse vertaeling toch wel hiel dichte bi'j de oorsprong uutkomt en wi'j perberen warkelik om zo dichte as mar meugelik is (vaeks hiel ‘concordant’), bi'j die Nederlaanse vertaeling te blieven. Trouwes, de alderlaeste details dat mag dan misschien wel aorig voer wezen veur een zwaore theologische studie, mar lao'we ok eerlik wezen: et 'verhael op zich’ is toch een bekend verhael?

V: In mien biebel stiet in Hooglied 2:2 "Ik ben eene roos van Saron." In et Hooglied van de Stellingwarver Biebel stiet "Ik bin een lelie van de Saron" Wat is daor verkeerd gaon? (mit daank an Jan)

B: Daor is niks verkeerd gaon. Jow tekst lat zien dat et uut een biebel komt van Romaanse komof. De NBV is een vertaeling uut et Hebreeuws, Aramees en Grieks. En wi’j holen oons an de NBV en daorom is et bi’j oons een lelie wodden/bleven.

V: In Lucas 1:28 hej’m staon: Gabriël gong heur huus binnen en zee: "Hoj Maria…" Kan dat ok gewoon netties Gabriël gong heur huus binnen en zee: "Dag Maria…" wodden? (mit daank an Willem)

B: Dat doen we. Dit soorte van dinkies doe’we trouwes wel es vaeker, gewoon om te kieken hoe as d’r op reageerd wodt. ’t Is altied de keunst om de dingen zo gewoon meugelik mar ok krek weer niet ‘ordiair’ te zeggen. Neffens Perf. Anne van der Meiden bin d’r drie ‘toonhoogtes’: elitair, alledaegs en kroegpraot. We perberen om et alledaegs te holen mar we taasten de greenzen wel es even of.

V: In Genesis 19 nemt Lot twie engels mit bi’j him in huus. Die hebben daor eerst wat eten en zollen daor naachs ok slaopen blieven. Alle manluden (jong en oold) uut et dörp kwammen naor Lot zien huus. Jim hebben in vas 5 staon: 05 "Waor bin die beide manluden die bi'j jow slaopen?" reupen ze Lot toe. "Breng ze naor buten, dan zuwwe ze wel es even een pak rammel geven!" Dat kan vanzels niet. Die manluden die kommen niet om heur een pak rammel te geven mar ze willen mit heur viezerikken as mannen onder mekeer! (Mit daank an o.e. Willem)
B: In de NBG-51 stiet: En zij riepen Lot toe, en zeiden tot hem: Waar zijn die mannen, die deze nacht tot u gekomen zijn? breng hen uit tot ons, opdat wij ze bekennen.
In de Friese Bibel: Hja rôpen Lot en seinen tsjin him: Wêr binne de manlju dy’t fannacht by dy kommen binne? Bring se by ús, dan wolle wy mei har omslaan.
In de Naardense Bijbel: Ze roepen naar Lot en zeggen tot hem: wáár zijn de mannen die tot jou zijn gekomen vannacht? – breng ze naar buiten, naar ons toe, we willen ze wel kennen!
De oolde Statevertaeling: En zij riepen Lot toe en zeiden tot hem: Waar zijn die mannen die dezen nacht tot u gekomen zijn? Breng ze uit tot ons, opdat wij ze bekennen.
De Nieuwe Vertaling: En zij riepen Lot toe en zeiden tot hem: Waar zijn de mannen, die vannacht bij u gekomen zijn? Breng hen bij ons buiten, opdat wij met hen gemeenschap hebben.
We hebben d’r now (eerst mar es) van maekt: "Waor bin die beide manluden die bi'j jow slaopen?" reupen ze Lot toe. "Breng ze naor buten, dan zuwwe ze wel es even …!"

V: Op jim webstee kom ik in 1 Korintiërs nog al gauw es et woord klaanktael tegen. Wat is klanktael eins? (mit daank an Sjors)
B: Wi’j bin d’r niet op toerust om de Biebel uut te stokken mar in dit geval kuwwe d’r wàt van zeggen. Omreden we d’r zels ok wat muuite mit hadden om dat woord te vertaelen hewwe dat naovraogd en naozocht. Hiel ‘kot deur de bocht’ is et ‘praoten in klaanktael’ (ok wel ‘tongetael’ nuumd), et praoten tegen God, mar dan deur de heilige Geest. Ie kun dan ok rechtstreeks tegen God praoten in je eigen verstaonbere woorden of ie kun ‘deur de Geest’ tegen God praoten. Wi’j hebben d’r hiel even an docht om et as ‘prevelen’ te vertaelen. In et Grieks stiet d’r letterlik: glôssais lalein. Glôssa, is tonge of tael. In de Willibrordvertaeling is et "glôssais lalein" vertaeld mit: in talen spreken; in de NBG-51 mit: in een tong spreken. In de NBV is et ‘klanktaal’ wodden dat wi’j mit klaanktael vertaeld hebben.

V: Ik zie hier-en-daor daj’m visken as meervoold schrieven veur vis. Moet dat gien vissen wezen? (mit daank an Jan)
B: Dit was een slimme ‘tik’-fout. Et meervoold van vis is vissen en gien visken. In et Nederlaans is et veur beide etzelde: "Wij (vissers) vissen op vissen." In et Stellingwarfs: "Wi'j (viskers) visken op vissen." (blz. 714 / 715 S-Z)

V: D’r wodt wel es zegd dat Nederlaand toe is an een ni’j volkslied. Is de Biebel ok niet toe an een ni’j gebed? (-pb)
B: Daor is wel wat veur te zeggen. Et ‘Oonze Vader…’ of ‘Oons Heit…’ stiet in de meervoold-vorm en dat komt bi’jglieks in et zinnegien in Matt. 6:12 "Vergeef ons onze schulden, zoals ook wij hebben vergeven wie ons iets schuldig was." misschien wel es wat kroem over. In disse tied van ienlingeri’je zol et niet iens zo vremd wezen om dat hiele gebed in de ik-vorm te zetten. Wi’j bin mar bosschopper en laoten et dan ok mooi staon zo as et in de NBV stiet.

V: "Jezus nam de vuuf broden en de twie vissen…" kan dat ok "Jezus nam de vuuf broden en de beide vissen…" wodden? (–pb-)
B: Nee, die "vuuf broden en twie vissen" is een begrip mit naodrok op die: vieve en twieje. Daor kuj’ niet zomar een stok of wat, een peer of de beide van maeken.

V: In de Biebel staon nog al gauw es wat oolde maoten gewichten zoas de el, de sjekel en de efa. Wodden die maoten en gewichten ommezet naor die van vandaege-de-dag? (Mit daank an Willem.)
B: Riekaans van niet. We volgen de NBV. As daor el (of elle), sjekel of efa stiet dan lao’we dat zo omreden d’r nog wel es ondudelikhied is over de preciese maoten in die tied. Zo is de el bi’jglieks ‘meerstal’ twie of drie voet. Ok wel vuvenzestig of zeuventig centimeter. De Ark van Noach is neffens de maoten die in Genesis 6 nuumd wodden 300 el laank, 50 el bried en 30 el hoge. In pattie vertaelings is dat liekewel 150 meter laank, 25 meter bried en 15 meter hoge wodden. Dan is een el dus opiens nog mar 50 centimeter. De Fryske Bibel (rechtstreeks vertaeld uut de oolde taelen) hoolt et ok op de oorspronkelike maoten van el, sjekel, efa, ezv. Krek as in de NBV komt d’r wel een ‘vremde woordeliest’ aachter in et boek waor dit soorte van dingen in kot bestek uutstokt wodden.

V: In de twiede proefuutgifte, et boekien van de drie maegies stiet in Judit 4:3 de zin: "De spullegies uut de tempel zoas et alter en de tempel zels, die ontheiligd west weren, weren nog mar krekleden opni'j wijded."
Die spullegies, dat kan vanzels niet. (mit daank an Willem)
B: Dit zinnegien was zels ok al vunnen en ondertussen in et origineel al wiezigd in: Et tempelgerei, et alter en de tempel zels, die ontheiligd west weren, weren krekleden opni'j wijded.
De NBV-2004 zegt: Het tempelgerei, het altaar en de tempel zelf, die ontheiligd waren geweest, waren pas onlangs opnieuw gewijd.
De Groot Nieuws Bijbel-1983 zegt: Het tempelvaatwerk, het brandofferaltaar en de tempel waren pas sinds kort opnieuw gewijd.
In de Fryske Bibel-1978 stiet: … it timpelreau, it alter en de timpel sels, dy wiene noch mar koartlyn wer wijd.
In de Staotevertaling-1638: … en de vaten en het altaar en het huis Gods waren van de ontheiliging geheiligd.
In de NBG-1951 wodt Judit niet beschreven.

V: In de Biebel die ik thuus heb staon de vasnommers wel veuran mar lopt de tekst gewoon deur. (mit daank an Hennie)
B: Dit hewwe daon om et veur de komputer (en veur oonszels) wat makkeliker te maeken. As dommiet de ni’je Biebel van et NBG uutkomt dan kuwwe de tekst makkeliker nog een keer naokieken. Veurdat oonze Biebel as ‘dik boek’ drokt wodt, dan doe’we et op dezelde meniere as dat ze et daorin doen.

V: Zo now en dan kom ik een woord tegen daor wel een vule mooier (of beter) Stellingwarfs woord veur is, bi’jglieks zunne. Dit zol toch eins ‘Evert’ wodden moeten? (mit daank an Jan)
B: Nee, dit wodt gien Evert omreden dit mar bi’j een hiel bescheiden pebliek bekend is. Wi’j kiezen d’r niet veur om alderhaande ‘mooie’ woorden in staand te holen mar veural veur leesberhied deur en veur een zo groot meugelik pebliek. Wi’j maeken gien museumstok mar een wark waor de Stellingwarven even mit veuruut kunnen.

V: Hoe komt et mit de Godsnaeme? (-pb-)
B: Wi’j volgen zovule meugelik de regels die et Nederlands Bijbelgenootschap (NBG) al uutdocht het. Daor is ok lange naodocht om veur de naeme ‘God’ wat aanders te bedaenken. Daor is uutkommen dat et (gewoon) God blift. Wi’j holen et daor (veureerst) dan ok mar op. Oons aorigste alternatief an now toe zol wezen: "Die of Dieje".

V: In de vertaeling van de ‘Biebel in de twentse sproake’ hebben ze van et "In de beginne…" et (veur heur ni’je) woord ‘Veurtieds’ maekt. Hoe wodt dat in de Stellingwarver Biebel? (mit daank an Anne)
B: Et woord ‘veurtied(s)’ komt wel veur in et Stellingwarfs woordeboek (blz. 703 S-Z). Dat zol dus hiel goed kunnen. Op dit stuit volgen we et NBG toch mit et "In et begin…" om zo dichte meugelik bi’j oonze brontekst te blieven.

V: In de eerste proefuutgifte ‘Genesis’ zie ik et woord ‘alter’ veur ‘altaar’. Had dat gien ‘altaor’ wezen moeten? (-pb-)
B: Nee, neffens et Stellingwarfs woordeboek (blz. 124 A-E) en nao anvullend overleg mit Henk Bloemhoff is et ‘alter’ wodden as veurkeur boven et liekewel ok meugelike ‘altaor’.

V: Wat wodt et: "Oonze Vader…" of "Oonze Heit…"? (mit daank an N.N.)
B: We bruken et in oonze proefuutgiften beide wel om de leesberhied van de verschillende woorden uut te perberen mar van ds. Rienk Klooster hewwe et verhael heurd dat et "Heit" in bi’jglieks Oosterwoolde (Stellingwarf-Oostaende) gien perbleem is. In Wolvege (Stellingwarf-Westaende) had et karkevolk him liekewel vraogd as hi’j een volgende keer toch mar weer et "Oonze Vader…" mit heur bidden wol. Mien (-pb-) persoonlike veurkeur gaot ok uut naor dat laeste omreden wi’j thuus in Oostaende tegen oonze oolden ok altied ‘Vader en Moeke’ zegd hebben.

V: Kuj'angeven hoe dat vertaelen in stappies in zien wark gaot?
B: Vertaalfasen per bijbelboek van de Bijbel naar het Stellingwerfs.

In het Nederlands:
01 - ontvangen en systematisch opslaan teksten (NBV) van het NBG
02 - per bijbelboek één geheel maken (samenvoegen van hoofdstukken)
03 - bijbehorende documentatie zoeken (internet, handboeken e.d.)
     - lezen en beschouwen van het boek
04 - plan van aanpak maken (ritmische delen, geslachtsregisters e.d.)
05 - versnummers op nieuwe regel plaatsen (technische voorziening)
06 - vreemde (lees)tekens wijzigen of vervangen
07 - verwijderen commentaar-regels (nbv)
08 - opsplitsen naar hoofdstukken per bijbelboek
     - (technische voorziening vanwege het zelflerend vertaal-systeem)
09 - per hoofdstuk machinaal (=grof) vertalen

In het Stellingwerfs:
10 - hoofdstukken samenvoegen tot één bijbelboek
11 - technische aanpassing (o.a.:)
     - weghalen meerdere woordmogelijkheden
     - woordvolgorde aanpassen
12 - eerste keer lezen en aanpassen
13 - machinaal unificeren van woorden en strofen en aanpassen
14 - tweede keer lezen naast de NBV en aanpassen
15 - machinaal unificeren van woorden en strofen en aanpassen
16 - derde keer lezen en aanpassen
17 - proeflezen en voorstellen door Frank
18 - gezamenlijk overleg en aanpassen (vergelijken met andere bijbels)
19 - lezen en (enigszins) opmaken
20 - proefdruk (typograaf)

*

Bijbel10daagse bij Stellingwerfse boekhandels

Op zaterdag 29 oktober 2005 ’s morgens van 10:00 tot 12:00 uur is er in de winkel van boekhandel Bahnmüller in Oosterwolde en ’s middags van 14:00 tot 16:00 uur in de winkel van boekhandel Zwikstra in Wolvega, een voorlees- en signeersessie met leden van de bijbelvertaalgroep van de stichting Stellingwerfs Eigen. Zij haken hiermee in op de ‘Bijbel10daagse’ die van zaterdag 22 oktober tot en met dinsdag 1 november door heel Nederland georganiseerd wordt door het Nederlands Bijbelgenootschap (NBG) en de Katholieke Bijbelstichting (KBS). Van de nieuwste bijbelvertaling (NBV) die vorig jaar op 27 oktober verscheen, zijn reeds 600.000 exemplaren verkocht. De werkgroep van de stichting Stellingwerfs Eigen is nu een paar jaren bezig met het vertalen van de Bijbel in de Nedersaksische, Stellingwerfse streektaal. De bijbelboeken Genesis, Lucas, Handelingen, Ester, Judit en Ruth zijn reeds in een Stellingwerfse proefvertaling verkrijgbaar. Ook is een verzameling wijsheidsliteratuur uit de Bijbel in de streektaal gebundeld tot een pocketboek met de titel: ‘Wieshied uut de Biebel in et Stellingwarfs’. Deze ‘Wieshied’ bevat in romanvorm de bijbelboeken Prediker (‘Alles is locht en leegte’), Job (‘Waoromme moet de meenske lieden?’) en Spreuken (‘Zedelik en geestelik onderwies’). Van de in totaal 77 bijbelboeken is de helft intussen ‘roegweg’ klaar. Het ligt in de bedoeling van de stichting Stellingwerfs Eigen om in de loop van volgend jaar (2006) het Nieuwe Testament in z’n geheel als bétaversie in het Stellingwerfs uit te geven. Met uitzondering van de perikelen rond de financiering liggen ze hiermee precies op schema om de gehele Bijbel nog voor 2010 gereed te hebben. Tijdens de voorlees- en signeersessie bij de boekhandels Zwikstra en Bahnmüller, zullen passages worden voorgelezen en worden moeilijkheden bij het vertalen van de NBV in het Stellingwerfs toegelicht. Tevens is er gelegenheid tot het stellen van vragen aan de aanwezige leden van de vertalerswerkgroep van de stichting Stellingwerfs Eigen.