Naor Dagboekien

Veurige weke Ankem weke

Zu. 25 juli 2004.
Op disse regenachtige dag (’t liekt wel haast), kwam ik tot…

Een filosofische gedachte in een rekenkundig medel.

Ik docht opiens, een meenske is vaeks ok mar een mal kuddedier. Ik stelde mi'j een klofte meensken van zoe'n 100 man (m/v) veur (in een rontien) en vreug mi'j of, wie de richting van zoe'n groep bepaolt bi'j et in beweging kommen (of holen) van zoe'n groep. D'r lopt (theoretisch) mar iene precies in et midden. Zoe'n 35 man (m/v) zullen rondomme an de buterkaante lopen en de rest, een 64 man (m/v) lopt d'r argens tussenin. Bepaolt die iene middelste man (m/v) de richting? Dat liekt mi'j niet, want die het gien ruumte om ok mar een stap te verzetten as een aander gien ruumte geft, krek as die aandere 64 man (m/v) die binnen de groep lopt. Iene (of meer) van de buterste(n) zal (zullen) de richting veur de groep bepaolen (moeten).

Wat veur volk is et eins, dat precies in et midden lopen wil, an de buterkaante of misschien et liefst daor argens tussenin? De middelste man (m/v) lopt et meerst bescharmd veur een anval van butenof en de alder butersten bin et meerst kwetsber. De butersten, mar dan ok nog die in richting veurop lopen hebben grootkaans op et lekkerste van wat ze gaondeweg tegenkommen mar lopen ok de grootste kaans om in bevobbeld een moeras terechte te kommen. De aachterste zal nooit groot en stark wodden omreden hi'j (m/v) et altied doen moet mit datgene wat de aanderen liggen laoten. Hi'j (m/v) zal alderdeegst over et ofval van de groep veur him (m/v) henne knoffelen moeten. Die (in richting) an de ziedkaante lopen, lopen beheurlik (mar niet toch ok niet hielendal) bescharmd, kun de richting bepaolen laoten deur een aander mar hebben ok de meugelikhied om dat zels uut te maeken en kunnen ok nog wel es wat lekkers tegenkommen. Om de richting an te geven moeten ze (m/v) daor liekewel beheurlik muuite veur doen. Kotomme, die niet an de buterkaante lopen, hebben de minste en die an de ziedkaante hebben de meerste meugelikheden.

Bi'j de meerste diersoorten zal de baos in 't midden lopen. Daor vint hi'j (m/v) et meerste bescharming en zal de lekkere dingen (vaeks deur geweld) ofdwingen. Die (m/v) veurop lopen meugen (lees: moeten) zullen et pad slicht maeken veur de (heur) baos. De rest is vaeks mar klotiesvolk (m/v) en wodden et meerste bruukt veur sier en vertier. Iene die an de ziedkaante (l/r) lopt kan nog wel es wat roepen, zo van: "ik zie, ik zie, wat jim (m/v) niet zien en et liekt lekker." In zoe'n geval bin d'r twie meugelikheden. Hi'j (m/v) wodt niet geleufd of domweg negeerd of de hiele klofte gaot opiens aachter him (m/v) an. As hi'j (m/v) niet geleufd wodt of hi'j (m/v) wodt negeerd dan heurt hi'j (m/v) bliekber gewoon bi'j et klotiesvolk. As hi'j (m/v) deur de klofte wel volgd wodt dan lopt hi'j (m/v) opiens veurop en mag (lees: moet) et pad slichten veur de baos die nog de hieltied precies in 't midden lopt. Dat kan hi'j (m/v) dan doen of hi'j (m/v) dot et niet. As hi'j (m/v) et wel dot dan... en as hi'j (m/v) et niet dot dan...

Ik weet et veur mi'jzels al mar waor zollen jow et liefste lopen willen in zoe'n klofte meensken?

Za. 24 juli 2004.
Wat mi’j gister en vandaeg in de kraante (LC) et meerste opvul was dat gedoe om een gruun (tover)draankien ‘absint’, ofwel ‘grune fee’ nuumd. Speciaol veur dat draankien is d’r in 1909 een wet bedocht die zee dat dat spul hier te lane (mar ok rondom oons henne) niet dronken wodden moch. Die wet is vandaege deur een rechter butenwarking steld dat now muj’ et wel weer drinken. Wat goed is et eins, dat absint? He’k even in de boeken naozocht en d’r is alderdeegst een webstee mit diezelde naeme (nl).

Absint (via Fr. absinthe v. Lat. absinthium = alsem, v. Gr. apsinthion), een an et aende van de 18de ieuw uutvunnen geelgrune likeur, maekt uut een extrakt van bittere absint-alsemtoppen en anies, destilleerd mit alkehol en een betien aromatiseerd; ok wodde d’r wel citroenkruud, engelwottel en kalmoes bi’j bruukt. Men drinkt absint meerstal wat anlengd mit waeter, waorbi’j de etherische eulies een witte troebeling en een starke aniessmaek veroorzaeken. Deur misbruuk van absint, dat et op de zenuwcentra inwarkende gif absinthiïne bevat, kan een akute of chronische vergiftiging ontstaon (absintisme), dat vroeger de volksgezondhied, veural in Frankriek en Zwitserlaand, ernstig bedriegde, mit vanwege de arfelike beschaedigings die zi’j tewege brocht. Daorom is et maeken en et invoeren d’r van in een protte lanen verbeuden (Frankriek 1915), ok in Nederlaand (bi’j wet van 6 dec. 1909, Staotsblad 462). Wel bin d’r onschuldige variaanten, die gien absinthiïne bevatten, in de haandel zoas pastis en anis. Neffens mi’j is Pernod ok zoe’n (lekker) draankien dat wel rondomme te koop is.

Alsem is et plaantengeslacht Artemisia (vermoedelik nuumd naor de Griekse godinne Artemis, wegens et gebruuk van Alsem vulgaris bi’j menstruatieklachten) en heurd tot de Composietenfemilie. D’r bin zoe’n 250 soorten, die veural op et noordelik halfrond veurkommen. Et is een geslacht van wiendbestoevers, de koppies bin hiel klein en staon vaeke dicht op mekeer. Een stok of vuuf soorten heuren in Nederlaand en België thuus, liekas: zeealsem (Alsem maritima), op schorren en zeedieken, bi’jvoet (Alsem vulgaris), hiel algemien langs wegen en spoordieken, wilde averuut (Alsem campestris), aorig zeldzem in Nederlaand en in België allienig in Aywaille en op een peer plakken in West-Vlaanderen, duunaveruut (Alsem lloydii, wodt ok wel as ondersoorte van Alsem campestris nuumd), in de dunen tussen IJmuiden en Den Haag, veural op de zuudhellings, en absintalsem (Alsem absinthium), bruukt bi’j et maeken van de likeur absint. Een peer keukenkruden heuren ok tot dit geslacht, nl. et dragon en et citroenkruud.

D’r is eins nog wel vule meer van te zeggen… Now, et begin van die wet dan nog even:

"Wet van 6 december 1909, houdende bepalingen betreffende absint.
Wij WILHELMINA, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden, Prinses van Oranje-Nassau, enz., enz., enz.

Allen, die deze zullen zien of hooren lezen, saluut! doen te weten:
Alzoo Wij in overweging genomen hebben, dat het wenschelijk is, bepalingen betreffende absint vast te stellen;
Zoo is het, dat Wij, den Raad van State gehoord, en met gemeen overleg der Staten-Generaal, hebben goedgevonden en verstaan, gelijk Wij goedvinden en verstaan bij deze:

Artikel 1.
Het is verboden absint in te voeren, te vervoeren, te vervaardigen, te verkoopen, af te leveren of ten verkoop of ter aflevering voorhanden te hebben."

En dan kommen d’r nog 7 (tetaol 8) artikels. Een hiel klein wettien dus. Eins een wettien van niks.

Vr. 23 juli 2004.
Vandaege de hiele dag wat te vlinderknippen west. Eerst even naor de peerdekoersbaene van Wolvege en doe naor een peer kroegies in Wolvege, Berkoop en Oosterwoolde.

Vandaege kreeg ik ok een aorig aemeltien waor in steld wodde dat aj’ de Biebel vertaelen, daj’ dan kristelik nuumd wodden moeten. Doe brak mi’j de klompe (haost). Aj' een kristelik boek vertaelen, bi'j' nog (lange) gien kristelike neffens mi'j. Stel da'k een detektieve-boekien vertaele, bin’k dan een krimineel of slimmer nog, wat blift d’r van mi’j over a’k een vies boekien vertaelen zol...? De Schrieversronte het de Johannes-passion al es vertaeld. Is dat now ok een kristelike klup? Netuurlik niet vanzels! Ik bin trouwes ok al es een stokkien mit de Koran doende west... En wat, a'k de Biebel en de Koran beide nog es vertaelen zal... Kraanten brengen elke dag ni'js uut allerhaande geleufs(uut)hoeken mar dat wil toch hielendal niet zeggen dat ze d'r ok vierkaant aachter staon, wat d'r in schreven staot.

Et boek 'de Biebel' vien ik om te beginnen, as boek ongeveer van etzelde kaliber as bevobbeld een woordeboek. Een eigen kultuur begint gewoonlik mit een eigen tael (van klik-klak geluden of spiekerschrift tot an nuum-mar-op of Stellingwarfs). Zoe'n tael heurt - wil et serieus neumen wodden - beschreven te wodden in bevobbeld een woordeboek. Daornaost moet d'r 'genoeg' lektuur (kraanten, gedichten, romans, verhaelebundels e.z.v.) in die tael wezen. Iene van de boeken die dan ok zeker in anmarking komt in oonze westerse en calvinistische kultuur is - vien ik toevallig - ok de biebel. Kiek mar om je henne: d'r is een Drentse, een Grunninger, een Twentse biebel en biebels in nog vule meer taelen resp. dialekten.

Dat het op veurhaand niks mit wel of niet geleuven, wel of niet kristelik te maeken. Gewoon as kultuurgoed misstaot de Stellingwarver Biebel as kultuurgoed in dit riegeltien niet. Dat was een schoft leden dan ok et uutgaankspunt van mi'j om daor es an te beginnen. Oonze vertaeling zal misschien niet de alder-, alder-, alderbeste wodden mar wi'j doen warkelik oons best om et veur oons doen, zo goed meugelik te doen en we hebben onderhaand ok al mooi wat positieve geluden heurd.

Do. 22 juli 2004.
Vandemorgen moch ik uutslaopen miend’k, mar dat vul dus mooi in ’t waeter. Niks uutslaopen want "d’r staot rond negen ure klandizie in de winkel". Now, die hewwe vlogge even wassen, knipt en scheerd vanzels.
Even laeter kwam d’r hulpe om iene van de peerdeboxen wat bi’j te helpen. Et peerd poepte de hieltied over de raand en dat wodt smerig op et laeste dat dat mos aanders. En ’t is aanders kommen. Al veur twaelven weren we trouwes uutklunderd en komt de poeperi’je now goed te lane zuwwe mar rekenen.
De hiele middag veerder wat aachter mien komputertien omme klunderd. Om een uur of vieve henne mos ik zuver nog opschieten om op ‘e tied in Noordwoolde te kommen, bi’j de studio van Radio Weststellingwerf Centraal, veur de zeuvende uutzendig (alweer) van oons pergramme ‘Wiespraoten’. Die uutzending leup veerders weer as et sliedejaegd. Et gaot oons hoe langer hoe makkeliker of. We strepen zo mar een onderwarp deur en we plakken d’r zo mar iene an vaaste. Wel mooi wark, dat radio maeken.

Naotied ha’k nog wel even naor de schrieveri’je aovend van de Zommerschoele (Zoemerschoele, neffens mi’j) in Berkoop wild mar ik was eins an de laete kaante en doe’k bi’j et gebouw van de Schrieversronte langes ree, was et daor slim drok. Mi’j donkt, drok genoeg dat doe bin’k mar deur reden en op huus an gaon. ‘k Heure nog wel es wa’k allemaole mist hebbe. Johan zal d’r morgen wis ommedaenken an geven in zien dagboekien. Kiek ik daor wel even.

Wo. 21 juli 2004.
Vandemorgen biwwe al op ‘e tied naor ‘t Surhuustervene west te peerdrieden (171 en 177 pnt. Z1). Dit is elk jaor een groot en goed organiseerd CH. Vandemiddag he’k even naor Frank west om nog wat biebel- en aandere dinkies te bepraoten.

Och, wat las ik vandaege toch allemaole van die ‘dinkies’ in de kraante: de belastingdienst dot moeilik over zegelties, een man spuult de doeme van zien ex deur de wc, stalinrichter uut Liwwadden gaot naor Ruslaand en krigt mooi wat subsidie mit, gedoe om een peer uren meer te warken in de weke, of een bouwkavel bruukt wodden mag hangt of van vleermoezen, et verschil tussen warkloos en warkeloos, en gao zo mar deur, en now bin ‘k nog mar op ‘e twiede bladziede…

De Queen Mary II was even in Rotterdam, ston in dezelde kraante. De arke (woonschip) van Noach was d’r niks bi’j. Die wodt meerstal duded as een boot van roegweg een 150 meter laank, 25 meter bried en zoe’n 15 meter hoge. Een ding van niks dus en toch pasten daor àlle meensken en dieren van de hiele wereld doe in. Niet om te geleuven. De QM II daor passen allienig de alderriekste peer meensken van de wereld mar in. De goedkoopste hutte dee 3.500 en de duurste kaemer 35.000 euro, las ik argens.

De. 20 juli 2004. (Pissende Griete)
Op sommige plakken in de Stellingwarven het et vandaege aorig regend en op aandere plakken hielendal niet. Hoe zol et now de kommende zes weken kommen? (zie: gister).
Sund we haost gien tied meer veur mekeer hebben en et oogsten et meerste deur mesinen gebeurt is de tredisie van de oogstfeesten wat uut in onbruuk raekt. Die tredisie wol hebben dat d'r an et begin van de oogsttied een feest hullen wodde; dus rond disse tied. In Nederlaand en België wodde dat vierd op 20 juli, in Duutslaand liekewel op 25 juli (Jacobsdag ok wel Sint-Japiksdag). "Op Sint-Margriet pikken de boeren, riep of niet." In pattie streken van Nederlaand (veural in de Aachterhoeke) wodde de laetste garve, Olle of Olde Wief nuumd en mit grune takken en bloemen versierd in optocht naor de boerkeri'je brocht en an de boerinne anbeuden. De oogstmeie, (dat is een mit takke die mit een bloemekraans versierd wodde die in de garve steuken wodde) wodde onder eren op Walcheren in Zeelaand op et hekke van de boerkeri'j zet. In Sallaand, Twente en de Aachterhoek hiette zoe'n toeke een 'stoppelhaene'. Et oogstfeest wodde algemien ofsleuten mit een feestmaol van tredisioneel eten liekas pannekoeken, boekweitkoeken, vlaaien, ezv. Bi'j et dusken van koolzaod in Grunningen wodde vroeger van riet, huj of stro een haeze maekt, de koolhaeze, die toegelieke mit de laetste garve kepot dusket wodde; et 'haezebloed' wodde d'r dan 'uutsleugen'. In Zuud-Limburg hiette et oogstfeest 'martelgaus' (gaus = gaanze). In Zeelaand en West-Noord-Braobant hadden ze et over de zaodfooi, in West-Vlaanderen in België van de oogstfooi en op aandere plakken in België was et de oogstkermis. Al disse oogstfeesten wodden vaeks zien as overbliefsels van et Oold-Germaanse volksgeleuf in vegetaotie- of korenduvels as dregers van de vruchtberhied, die dan in de laetste garve vongen wodden mos.

‘k Bin vandemorgen eerst mar es naor de netaoris west om te vraogen hoe as et mit de oprichtingsakte van oonze ni’je stichting komt. Now, mien hielendal opmaekte konsept da’k veurige weke deensdag naor et kantoor in Berkoop aemeld hadde was verdwenen in de staepel aemels. Ja, daank je de koekoek, maek dat de katte wies. Bi’j de netaoris wat wegraeken?

Ma. 19 juli 2004.
Morgen is ’t ‘Pissende Griete’ neffens de Stellingwarver scheurkelinder en as et op pissende Griete regent dan regent et zes weken, neffens een Stellingwarver weerspreuke. Een aandere Stellingwarver weerspreuke zegd liekewel as et op pissende Griete niet regent dan regent et zes weken niet. Neffens een aandere kelinder bin vandaege trouwes de hoonsdaegen begonnen (19 juli – 19 augustus). Nao de hoonsdaegen kommen d’r ok nog negen kattedaegen en vader- en moekedag hewwe krek had. ’t Is mi’j wat mit al die 365 daegen…

Mar ik was vandaege al veur zes ure in de bienen en goed zeuven ure al in de auto onderweg naor ’s-Hertogenbosch. Op ‘e weerommereize de hiele middag wat in Arnhem ommesjaanteld.