Taelgreens
Weeromme naor Gedichten
Weeromme naor Stellingwarfs
Home
Taelgreens
Overstikken, Dommiet.
Klik op de foto
veur een vergroting.
Dag vrouwluden (een club wandelvrouwen van Nu),
Mooi, daj’m ‘t wel even an tied hebben om hier stille te staon…
Meer foto's...
Waor koj’m weg, waor bi’j’m en waor zuj’m henne..?
Ik bin Piet Bult, siktaoris van de stichting Stellingwerfs Eigen, o.e.
bekend van et vertaelen van de 'Biebel
in et Stellingwarfs',
en wil jim graeg wat vertellen over et plak wao’we now staon.
Waor koj’m weg, waor bi’j’m en waor zuj’m
henne..? Overstikken, dommiet…
Weej’m waoj’m wegkommen? Uut et Friese Frieslaand, eins al
hielemaole uut et Grunninger Lauwersoge he’k begrepen.
Weej’m waoj’m now daolik hennegaon? Ja, naor Stienwiek, mar
now trekken jim eerst et Stellingwarfse Frieslaand in. En weej’m
wel waoj’m now staon, even hoolderd hebben op jim lange kuier? We
staon hier op de taelgreens tussen et Fries en et Stellingwarfs,
bi’j de sluus in de Kuunder (de Tsjonger) tussen Jubbege
(Jobbegea) en Ni’jberkoop (Nijeberkoop).
Zol et verschil maeken aj' in China of Japan, in Ruslaand of op
Amelaand geboren wodden? Of, lao'we et liever wat dichter bi'j huus
zuken, an de iene kaante van Kuunder of an de aandere kaante van de
Tsjonger. Zoks kan toch eins wel goed gaon, zoj' zeggen mar dan moe'n
ze vanzels niet zo beginnen as een jaor of wat leden doe ze hiere een
hiele dudelike streep trokken hebben tussen de Friese Friezen en de
Stellingwarfse Friezen, waoj’ now dommmiet overstikken moeten.
Want hoe we et ok dri'jen of keren, wi'j Stellingwarvers bin bi’j
aentien besluut ok gewoon Friezen. Legge je oor mar es te luuster in
bi'jglieks de bakkerswinkel in Berkoop: Ma’k een hiele bolle? Mei
‘k in hiele bôle? Ma’k een halve witte? Mei ‘k
in heale wite? Et komt oons niet zo krek…
We staon hier bi’j een keunstwark, een monement. Een monement as
taelgreens: Overstikken, Dommiet, is de titel die as de maeker
d’r in 1999 an geven het. Deur de gemiente Stellingwarf-Oostaende
is d'r in de laeste vuventwintig jaor van de veurige ieuw - zeg mar, de
laeste rieke jaoren van disse gemiente - een beleid voerd dat d’r
toe kommen mos dat alle dörpen in de gemiente Oostaende een eigen
keunstwark kregen. Doe et beleid klaor was is daor - naodat alle
dörpen heur keunstwark kregen hadden - in 1999 nog een beeldend
keunstprojekt bi’j anhaokt. Dit hiele projekt ‘Keunst op
basis van verhaelen in et Stellingwarfs’, ‘In
Verbelinge’ nuumd, wodde naemens de gemiente Oostaende
orgeniseerd in een maandewark en financierd mit de stichting Artplan
(Stichting Keunstwurk in Liwwadden) en de lanelike Mondriaanstichting
(now et SKOR) in Amsterdam.
Veur dit projekt ‘In Verbelinge, keunst op basis van verhaelen in
et Stellingwarfs’ wodden in 1999 acht - ok internationaole -
keunstemaekers vraogd: Job Koelewijn, Sjaak Langenberg, Carlo Mistiaen,
Allen Ruppersberg, Georgina Starr, Gerard Groenewoud, Tilly Buij, en
Atte Jongstra. D’r wodden 7 tiedelike keunstwarken maekt en de
iene van de achte die liggen bleven is, daor staon we now dan
bi’j.
Et hiele Stellingwarf is een dun bevolkt gebied in Zuudoost-Frieslaand.
Et keliezen laandschop wodt bepaold deur oolde veengronden,
zaandverstoevings en de revierties, de Kuunder (Tsjonger), de Lende
(Linde) en de Scheene. Stellingwarf kent een interessaante eigen
geschiedenis en het ok een hiel eigen tael. De belegering deur de
Stellingwarvers van et kesteel van de bisschop van Utrecht in
Vollenhove in 1309 en laeter de sociaole stried onder anvoering van
Domela Nieuwenhuis in Appelsche, heuren o.e. tot die lekaole
geschiedenis.
De tael, et Stellingwarfs, is een variaant van et Neder-Saksisch en is
deur de Europese Unie erkend as streektael in et Haandvest veur
minderhiedstaelen onder diel II. Et Fries – de twiede riekstael
– het et aorig veerder schopt en vaalt onder diel III van
datzelde Europese Haandvest.
An de keunstemaekers wodde vraogd om heur inspireren te laoten deur de
streek en heur typische kenmarken en om ni’je verhaelen
bi’j de al bestaonde verhaelen te bedaenken. De greens tussen et
Fries en et Stellingwarfs wodt van oolds bepaold deur de revier de
Kuunder (Stellingwarfs) of Tsjonger (Fries). De keunstemaeker Atte
Jongstra uut Terwispel het wat mit greenzen, liekewel in letterlike as
in overdrachtelike zin en wol disse historische greens opni’j
zichtber maeken.
Hiere, in et grös bi’j de Ni’jbekoper sluus bedocht
Atte Jongstra in 1999 twie teksthaoken van netuurstien (ie weten wel:
haokien eupen, haokien sluten) mit daortussen een punt, een stip. Op de
teksthaoke an de Friese kaante staot: ‘Komme.
Tusken twa wrâlden telâne. Op in grins bliuwe wolle. Útsicht’.
An de Stellingwarver kaante staot de tekst: ’Gaon. Moe’n ienkeer. Overstikken dommiet.
Telane kommen. Deurzicht’. Op de tussenstip staot: ‘A zie B. B zie A. (Atte Jongstra, 1956- )’.
De uutvoering, et maeken van et monement is daon deur Gerlof Hamersma
uut Liwwadden (1953). Meer van die zien wark is te zien of het te zien
west in o.e. galerie Fons Welters in Amsterdam, in Lokaal 01 in Breda
en in et Fries Museum in Liwwadden.
Atte Jongstra is eins een Nederlaanse prozaschriever, dichter,
vertaeler en recensent, geboren op 13 augustus 1956 in Terwispel. Ie
kun him ok wel tegenkommen onder de pseudoniemen: Arno Breekveld, Agna
Eygenraam, Maria Reinhoudt, Ds. H.M. van Terwispel,
J. Voordewind, Arno II van Brechelhain e.a.
Jim staon now mit ien bien in Stellingwarf. Dommiet de Bekhofschaans,
de Lende… Ik wol mien verhaeltien hier op disse taelgreens mar
niet te lange maeken en sluut of mit jim nog een noflike kuier toe te
weensken en geve jim nog een gedicht van eigen haand mit: Taelgreens.
Taelgreens
An d’ iene kaant daor praot ie Fries
en an de aandere kaant et kroem
hoe kree’we et toch in de plasse
en leggen een taelgreens henne
Et was - ‘k geleuf - rond 1500
doe mochten ze oons nog helpen
now wiwwe d’r niks meer van weten
we leggen een taelgreens henne
Verzoep et ding toch in de Tsjonger
of smiet ‘m aanders in de Kuunder
lao’we et netties holen en daoromme
legge nooit een taelgreens henne
Juni 2007
Ni’jberkoop
Piet Bult
n.a.v. et monement ‘Taelgreens’
bi’j de sluus in de Kuunder (Tsjonger)
tussen et Fryske Jobbegea en et Stellingwarfse Ni’jberkoop
***
Levensloop
Atte Jongstra wodde grootbrocht in et Friese Terwispel, waor zien vader
heufd was van de Eupenbaore legere schoele. Nao zien atheneumopleiding
in Drachten, gong hi’j naor Amsterdam waor hi’j een jaor of
achte studeerde an et Instituut veur Neerlandistiek. Vanwegens zien
veurliefde veur de Zweedse schriever Strindberg het hi’j ok
bi’jvakken in de Zweedse tael – en letterkunde daon. In
Amsterdam – waor hi’j now trouwens ok nog woont – mag
Jongstra graeg even sneupen in twiedehaansboekewinkelties,
biebelteken, archieven en letterengenootschoppen.
In 1985 verschient zien eerste publikaosie in boekvorm. Bi’j
gelegenhied van et 75-jaorig jubileum van et Multatuli-Genootschop
stelt hi’j een bloemlezing, een (anthologie) saemen onder
de titel: De multatulianen. 125 jaor Multatuli-verering en
Multatuli-hulde.
In 1989 verschient de verhaelebundel De psychologie van de zwaovel. Dat
literair debuut wodt nomineerd veur de AKO-literatuurpries en
hi’j krigt daor in 1990 de Geertjan Lubberhuzenpries veur.
Daornao kommen nog een protte boeken van him uut, o.e. Cicerone (1992),
Et huus M. Memoires van een spreker (1993), Disgenoten (1998)... De
romans passen in het 26-dielige 'medern geheugenlexicon' waor de
schriever an warkt.
Jongstra is ok essayist. Veur zien essaybundel Femiliepetret uut 1996
wodt hi’j bekroond mit de J. Greshoffpries.
Zien boek, De aeventuren van Henri II Fix, schreef Jongstra naor
anleiding van de anschaf op een veiling van een drietal kisten vol mit
manuscripten en aandere dokementen van disse 18e ieuwse
levenskeunstener en encyclopedist uut Zwolle.
Atte Jongstra publiceert in verschillende blaeden (Et Parool, NRC
Haandelsblad, de Volkskraante, Vri’j Nederlaand) en literaire
tiedschriften (Bzzlletin, Dietsche Warande & Belfort, De Gids,
Maotstaf), was van 1986 tot 1993 redakteur van et literaire tiedschrift
Optima, schreef jaorenlang de rebriek 'Ofpriesd' veur de Republiek der
Letteren van Vri’j Nederlaand, en tot veur kot wekeliks de
bekende rubriek 'Onderkaaste' veur NRC Haandelsblad.
Kritici en essayisten rangschikken Jongstra gewoonlik onder de
postmederne schrievers. De schriever het weinig op mit de suggestie van
odder en Koherentie uut de treditionele vertelkeunst. Literaire
ofspraokies die daorin verburgen liggen wodden deur him now krek
blootlegd. Saemenhangen kommen bi’j him deur intuïtie,
invalen en toeval tot staand. Plak en tied vervangt hi’j deur een
mozaïek van teksten, beelden en alderdeegst ofbelings zoas prenten
en schilderi’jen. Jongstra zien tael is ok een kombinaosie van
alderhaande stielsoorten: dreug-encyclopedisch, wetenschoppelik,
dichterlik, religieus, episch of dramatisch. De warkwieze van Jongstra
zoj’ 'literaire recycling' numen kunnen, waorbi’j
hi’j de hiele wereldbiebelteek bruukt as een magezien veur zien
verbeling. Hi’j verwarkt de idenen van vroegere schrievers in
zien geschriften, mar ok encyclopedische lemmata (mit een veurkeur veur
een bried skala an levensbeschouwelike stromings en genootschoppen,
richt op de kennis, leer en methodiek van de geestelike ontwikkeling
van et individu en de kosmos, mystiek en taelpsychologie),
biografienen, vertogen, heiligenlevens en citaoten nemt hi’j
d’r in op. Dit klinkt allemaole knap ingewikkeld mar zien wark
blift veural deur de humor die d’r vaeks in zit wel hiel
toegaankelik.
(Bron: Uut verschillen bronnen.)
De greens tussen de Friezen en de Stellingwarvers wodt van oolds
bepaold deur de revier de Kuunder (Stellingwarfs) of Tsjonger (Fries).
Jongstra is fascineerd deur greenzen, liekewel in letterlike as in
overdrachtelike zin en wol disse historische greens opni’j zichtber
maeken. In et mi’jveld bi’j de Ni’jbekoper sluus plaetste hi’j twie
testhaoken van netuurstien mit daortussen een punt, een stip. Op de
testhaoke an de Friese kaante staot: ‘Komme. Tusken twa wrâlden telâne.
Op in grins bliuwe wolle. Útsicht’. An de Stellingwarver kaante staot
de tekst: ’Gaon. Moe’n ienkeer. Overstikken dommiet. Telane kommen.
Deurzicht’. Op de tussenstip staot: ‘A zie B. B zie A. (Atte Jongstra,
1956- )’.
***
Job Koelewijn hadde uutvunnen dat d’r in Oostaende gien bioscoop
was. Hi’j stelde een mobiele bioscoop veur: een deuze van 12
meter lang, 3 meter hoge en 5 meter bried, die in- en uutenneer
schroefd wodden kon. Vanuut de donkere zael wodde uutzicht beuden op et
laandschop van Oostaende. De alledaegse warkelikhied kreeg deur et
bekende meziekien van ‘Once upon a time in the west’
heroïsche propossies. Koelewijn gaf hiermit een ni’je
invulling an een oolde funktie van et keunstwark, naemelik die van
‘veenster op de wereld’.
Tilly Buij en Gerard Groenewoud maekten een rooie, 10 meter hoge
opblaosbere boeman mit as titel ‘Beu’. De Beu deuk tiedens
de duur van de manifestaosie de hieltied op onverwaachse plakken in de
streek op. Wiels de Beu inien zeeg of juust overaende kwam stootte
hi’j de klaanken ‘ao’ en ‘ae’ uut. Disse
beide klaanken bin kenmarkend veur et Stellingwarfs.
Sjaak Langenberg leut zien oge op een oold vervalen Saksisch
boerderi’jgien valen, de zonuumde Biezenhutte, mit
bi’jheurend varkenhokke. Hi’j knapte et varkenhokke op en
richtte et in mit spullen, die herinneren an de geschiedenis. Mar
toegelieke wodde disse vervalst, of zoas hi’j et zels zee
‘vitaliseerd’. Een gezichtsbruner in een kassien gaf
bi’jglieks de meugelikhied om de sterrehemel boven Stellingwarf
op et gezichte ofdrokken te laoten. Op een kassetterekorder an et
heufdaende van et bedde ston een interview mit de oolde boerin. Uut de
zoolder kwammen geluden van een mysterieuze bovenbuur, die –
gelet op de beparkte ofmeting van de hutte - daor nooit wezen kund
hadde.
Carlo Mistiaen zette bi’j de karke op de Brink in Makkinge een
heufd op een sokkel. Wie op et baankien dat d’r veur ston zitten
gong, heurde uut de mond van de jongkerel bijengezoem. Dat gezoem wodde
mit een rechtstreekse tillefoonverbiending mit een bijekörf buten
et dorp opvongen en deurstuurd naor et beeld van ‘De
Hunningdaenker’. De aktiviteiten van de bijen weren zo
‘live’ te volgen...
Neffens een enquête die Allen Ruppersberg hul onder de bewoners
van de streek bleek ‘de vri’jwilliger’ de meerst
bekende persoon, et geografisch middelpunt van Oostaende et meerst
favoriete plak en “Een meenske is gien eerspel” van Johan
Veenstra et meerst geliefde lektuur te wezen. Op grond van disse kennis
maekte hi’j een keunstwark in drie dielen, verspreided over drie
lokaosies. In et centrum van Oosterwoolde krult een slange him om een
monumentaole boom. Op zien kop het hi’j et eerder nuumde boek
waoruut bladzieden naor beneden dwarrelen. In een reviertien buten
Oosterwoolde, et geografisch middelpunt, staot een 20 meter hoge paol,
bekroond mit een rode spiraol en een kappe. In een waetertien
bi’j De Haule staot een kleine driehoeke van polijst metaol op
een staek. Disse driehoeke is mit de punt naor beneden richt en
symboliseert et hatte en daormit de vri’jwilliger. Vermoedelik
bin de uutkomsten van de enquête manipuleerd.
In saemenwarking mit Frieslaand Pop mobiliseerde Georgina Starr een
stokmennig plaetselike muziekgroepies. Nummers van disse groepen wodden
op een CD zet, die vervolgens uutbrocht wodde onder de titel
‘Popping Up in Ooststellingwarf’. Ok zorgde zi’j
d’r veur dat et antieke dri’jorgel de Noorderkroon naost de
daegelikse deunties een techno nommer heuren leut, waorop de maechies
van een daansschoele heur kuensten zien leuten. Bi’j slot van
zaeke zorgde zi’j veur een daverend eupeningskoncert in de Kaele
Dunen bi’j Appelsche. Dielnemers an dit koncert en an de CD weren
onder eren: Chocolate Moose, Endorphin, Haunch of Venison, Fred
Hoekstra, Jacob Meinardi, Netwurk, project X, Zie Maar, D-Rust, Kor
Slofstra en Killer Bunny (Georgina heurself).
Tiedens de eupeningsmanifestaosie wodden de bezukers rondleided deur
tenielspeulders die op oorspronkelike wieze verslag deden van et
verleden en van de bewoning van vandaege-de-dag. Aovens konnen gaasten
hier veur een naacht heur intrek in nemen en heur erverings vaastleggen
in een gaasteboek. Nao de manifestaosie wodde et husien sloopt.
Daorveur in ’t plak wodden roeme ‘Zweedse
villa’s’, waormit et ooldste gebouw van Oosterwoolde tot
een voetnoot bi’j een verleuren gaon stok geschiedenis wodde.
Wat betekent een greens?
Bin greenzen warkelik van belang?
Wie trekt him now wat an van de eigen hiemgreens, de dörpsgreens, de
gemientegreens, perveensigreens of laansgreens?
Greenzen in je daenken…
Greenzen an je kunnen…
Een greens is et meerst vruchterbe plakkien van inzicht…!
Waor liggen de greenzen in een relaosie
of moej’ een greens now krek as een verbiening van et iene en et
aandere zien?
Et now as greens van et verleden en toegelieke as een verbiening tussen
dat verleden en de toekomst.
Broggen vormen vaeks een greens
Een greens legt per definitie beparkings op.
Een punt as greens tussen twie riegels
Een spatie as greens tussen woorden
Grens tussen twee werelden
De greens as raekvlak
Sleuten greenzen, eupen greenzen
Greenzen verleggen
***
"Och, wat kan mi'j zoks now schelen", zee zoe'n rotjoongien van een
jaor of vuuftien, zestien es tegen mi’j, "om mien pat hadden de
Duutsers doedestieds de oorlog wunnen. Wawwe now Duutser west. Now en?
D'r bin now ok wiethoevule die daor henne verhuzen. 't Schient aorig
goedkoper te wonen, he'k wel es heurd."
"Of de Spanjaarden van Alva nog vule eerder, hadde ok kund. In de
tachtigjaorige oorlog!", zee zien kammeraotien, hawwe now vri'j reizen
naor Madrid, Barcelona of naor Benidorm. D'r bin een hiele protte die
daor de winter overblieven. Oolde buren van oons ok."
Now en, is zoks slim?
Tsja, en daor staoj' dan. Zels de oorlog krek niet mitmaekt mar d'r
toch nog krek wel een stattien gevolgen van mitkregen. Mar misschien
zit d'r ok wel wat in, in die holing van oons jongvolk. Wi'j blieven
vaeks mar jaorenlange vaasteholen an al die oolde idenen dat et dan
niet goedkommen was. Wie wet, misschien was et niet goedkommen. Wie
wet, misschien was et ok wel wat toevalen. Op de lange duur is et
vanzels niet iene man of iene vrouw die de dienst uut maekt. Dat kan
wel een posien goed gaon mar over wat langere tied, geleuf ik daor niet
in.
***
Uut et Stellingwarfs woordeboek:
De greens van et hiem lopt tot an de sloot.
Daor is de greens bi’j of.
Dat is de greens tussen twie huzen.
Waor ligt hier de greens?
Wi’j wonen kot op de greens.
De soldaoten laggen bi’j de greens.
Mit de vekaansie hewwe de greens over west.
Hi’j gaot over de greens te warken.
Hier gao’we de greens over.
We bin over de greens.
Iene over de greens zetten.
Aj’ greenzen tussen meensken deurbreken kunnen…
Ie moe’n je greens niet uut et oge verliezen.
Ie moe’n je greens kennen.
Now is de greens bereikt!
Niet deurdrieven, d’r is een greens.
Gien greenzen kennen.
Daenke d’r omme, aj’ mi’j over de hekel haelen willen, d’r is een
greens!
Hi’j is now an zien greens.
D’r komt een greens an je geduld.
Overal is een greens van.
D’r bin altied greenzen.
Alles het zien greenzen.
© Piet/er Bult, juni 2007