Alliend op 'e wereld

Weeromme naor Verhaelen
Weeromme naor Stellingwarfs
Home


Alliend op 'e wereld

Auteur: Hector Malot  (1830-1907)
Stellingwarfse vertaeling: Piet Bult



Inleiding deur Gerard Keller

Zelden, misschien wel gienertied, leesde ik een boek, dat zo helder en ienvooldig en toch zo boeiend en vol ofwisseling schreven is, as dit meesterwark van Hector Malot, deur de schriever an zien dochter Lucie opdreugen en terecht mit de Montyon-pries bekroond wodde. "Alliend op 'e wereld" is riek an ofwisselende gebeurtenissen, mar niet minder riek an gevulige en spannende tafrielen. Et aosemt liekevule meenskekennis as meenseliefde, en zonder dat de schriever him tot heufddoel steld het om de jonge lezerties wat te leren, zullen dissend d'r toch heur kennis deur vermeerderen. Mar meer nog as et heufd zal heur hatte deur et lezen van dit boek an wieshied winnen. Veural veur de vorming daorvan verdient dit zeldzem goeie boek om bried leesd te wodden.



Inhoold

  1    In et dörp
  2    Een pleegvader
  3    De troep van signor Vitalis
  4    Et oolderlik huus
  5    Op reize
  6    Mien eerste optreden
  7    Ik leer lezen
  8    Over barg en dal
  9    Ik kom een reus mit zeuvenmijls leerzen tegen
10    Veur de rechter
11    Op et schip
12    Mien eerste buisien
13    De vondeling
14    Sni'j en wolven
15    Meneer Joli-Coeur
16    Ankomst in Peries

Wodt vervolgd...


1  In et dörp

Ik bin een vondeling. Mar tot mien achtste jaor geleufde ik, krek as alle aandere kiender, da'k gewoon een moeke hadde, want a'k goelde, was d'r altied een vrouw die mi'j in heur aarms nam en mi'j tegen heur bost androkte, krek zolange tot mien traonen ophullen te stromen. Gienertied wodde ik in mien beddegien legd of een vrouw gaf mi'j een tuut, en as de decemberwiend de sni'jvlokken tegen de bevreuren ruten opjaegde, nam zi'j mien voeties in heur beide hanen om ze waarm te maeken en ze zong dan een vassien, waor de wieze en ok een stokmennig woorden van, nog niet uut mien onthoold uutwist binnen. A'k oonze koe hude op et grös bi'j de weg langes of onder de bomen en deur een stotregen overvalen wodde, dan kwam ze mi'j integen en dwong me een verschoel op onder heur wollen rok, die ze optilde om mien heufd en schoolders d'r mit te bedekken. A'k gekilster hadde mit iene van mien kammeraoden, gaf zi'j mien hatte locht, altied wus ze mi'j te troosten en mit een inkeld woord mi'j geliek te geven. Op disse grond en om aandere redens, ok om de meniere, waorop zi'j mit mi'j praotte en mi'j ankeek, om heur lieve woorties en om de zaachthied waor ze mi'j mit beknorde, geleufde ik dat zi'j mien moeke was. Mar opiens kwam ik d'r aachter dat zi'j eins alliend mien voedster mar was. Dat zat zo.

Mien dörp, of precieser zegd et dörp wao'k grootbrocht wodde - want van mien dörp kan 'k eins niet praoten: een geboorteplak he'k liekemin as een vader of moeke - et dörp, wao'k mien jonkhied deurbrocht, hiet Chavanon; et is iene van de aarmste dörpies uut et zuden van Frankriek. Die aarmoede is niet et gevolg van de onverschilligens of luihied van de inwoners, mar van de onvruchtberhied van de streek, waor et in gelegen is. De bojem is alliend mar mit een dunne laoge teeleerde bedekt en om een goeie oogst te kriegen, zoj' et zwaor verbeteren en bemesten moeten, mar dan nog levert dat et laand niet op. De meensken vunnen vienen dan ok, of temeenste ze vunnen, in de tied wao'k over praot, amper bebouwde akkers, mar rondomme meerst grote heidevlaktes mit kreupelhoolt en brummelstruken. Waor de heidevelden opholen, begonnen de moerassen; en over die hoge gelegen moerassen blaost de knarpende wiend en verschrompelt et blad van de bossies die mar uut een peer bomen bestaond en die heur knoestige en kroeme takken her- en derwerts uutstikken. Om mooiere bomen te vienen, moej' van de hoogten weggaon en de plakkies opzuken die tegen de wiend beschut binnen, op de wal bi'j de revierties, waor op smalle stroken greide grote kestanjebomen en stevige iekebomen gruuien. Op iene van die half verburgen plakkies, an de raand van een laek, waorvan de vlogge votstromende golfies heur verliezen in iene van de aarms van de Loire, lag et huus, wao'k mien eerste levensjaoren deurbrocht. Tot op mien achtste jaor ha'k gienertied een man bi'j oons in huus zien. Toch was mien moeke gien wedevrouw, mar heur man was stienhouwer en, zoas et meerste aandere warkvolk uut disse streek, verdiende hi'j de kost in Peries en hi'j was niet eerder weerommekommen sund ik groot genoeg was om te begriepen wa'k heurde en zag. Alliend zo now en dan leut hi'j wat van him heuren, as iene van zien kammeraoden in et dörp kwam.
- Vrouw Barberin, je man maekt et goed; hi'j het mi'j vraogd om jow te zeggen dat hi'j een protte wark het en mi'j dit geld veur je mitgeven. Wi'j' et even naotellen? Dat was alles.
Vrouw Barberin stelde heur mit die berichten tevreden; heur man was gezond; et wark betaelde goed; hi'j verdiende de kost. Al was Barberin nog zolange in Peries bleven, daoruut moej' niet opmaeken, dat hi'j niet een goeie werholing mit zien vrouw hadde. Dat altied mar votwezen kwam perfoost niet uut gemis an overienstemming tussen heur beidend. Hi'j woonde in Peries, omreden hi'j daor zien wark hadde; aanders niks. As hi'j op jaoren kommen wezen zol, dan zol hi'j bi'j zien oolde vrouw weerommekommen en mit et geld, dat ze dan overhebben zollen, zollen ze vri'jweerd wezen tegen aarmoede, as de tied kommen was, waorin kracht en gezondhied et heur begeven hadden. Op een novemberdag, in twielochten, bleef d'r veur oons hekke een man stillestaon, die ik niet kende. Ik ston veur de deure van oons huus een stokkien bolle te behaffelen. Hi'j dee et hekke niet los, mar mit zien heufd d'r bovenuut, vreug hi'j mi'j of hier vrouw Barberin woonde. Ik vreug him om d'r in te kommen. Hi'j dee et hekke, dat in de hengsels kraekte eupen en kwam op et huus of. 

Niet eerder ha'k iene zien, die zo onder de modder zat. Hiele plakkaoten modder, pattie nog nat, aanderen al opdreugd, bedekten him van et heufd tot de bienen, en daoruut koj' wel naogaon dat hi'j over slim minne wegen gaon was. Doe zi'j zien stemme heurde, kwam vrouw Barberin naor veuren en op et stuit dat hi'j bi'j de drumpel was, ston ze vlak tegenover him.
- Ik komme mit ni'js uut Peries, zee hi'j.
Die ienvooldige woorden ha'k al vaeker heurd, mar de wieze waorop ze now zegd wodden, hadde niks van die, waor eertieds de mitdieling mit gepeerd gong.
- Et gaot goed mit je man; hi'j het drok wark.
- Ach God! reup vrouw Barberin uut, in heur hanen wringende, dan is d'r een ongelok gebeurd mit Jérôme.
- Now ja, mar ie hoeven niet zo hiel bot te schrikken. Hi'j het him aorig bezeerd, dat is alles: mar hi'j is niet dood. Meugelik zal hi'j wat verminkt wezen. Op et stuit ligt hi'j in et ziekenhuus; mien bedde was naost zienend en omreden ik hierhenne gong, vreug hi'j mi'j om jow dit in et langesgaon weten te laoten. Ik kan niet langer blieven, want ik moet nog drie mijl wieder en de naacht begint al te valen.
Vrouw Barberin, die d'r meer van weten wol, drong d'r op an, dat hi'j et aovendeten bi'j oons bruken zol, want de wegen weren min en d'r wodde zegd dat d'r wolven in de streek wezen zollen. Hi'j zol de aanderemorgens weer wieder gaon kunnen. Hi'j gong in een hoekien bi'j de heerd zitten, en al etende vertelde hi'j oons hoe et ongelok gebeurd was. Barberin was half onder een stelling raekt die ommevalen was, en omreden bewezen was dat hi'j niet op dat plak west hebben moch waor et him overkommen was, weigerde de annemer him iedere vergoeding.
- Hi'j het gien gelok, de aarme Barberin, zee hi'j; hi'j het gien gelok; aanderen zollen d'r een middel in zien hebben om levenlaank een aorig jaorgeld te trekken, mar je man krigt niks. En wiels hi'j de piepen van zien broek dreugde die deur de slieklaoge stief en hadde wodden weren, herhaelde hi'j nog es:
- Hi'j het gien gelok."
Uut de meniere waorop hi'j dit zee, bleek dudelik, dat hi'j veur himzels liever verminkt raekt west hadde in de hope, dat hi'j dan een goed jaorgeld kregen hebben zol.
- Mar toch, zo sleut hi'j zien verhael of, he'k him anraoden om de annemer een perces an te doen.
- Een perces! Dat kost een protte geld.
- Ja, mar ie kun et winnen.
Vrouw Barberin hadde naor Peries gaon wild, mar dat was gien kleinigheid, zoe'n lange dure reize. De aanderemorgens gongen wi'j naor et dörp om de pestoor om raod te vraogen. Disse wol heur niet votgaon laoten aleer hi'j wus as zi'j heur man helpen kon. Hi'j schreef naor de aolmoezenier van et ziekenhuus, waor Barberin in opneumen was en een dag of wat naotied kreeg hi'j as bescheid, dat zien vrouw de reize mar niet ondernemen mos, mar dat ze him beter geld sturen kon, omreden heur man de annemer, veur wie hi'j warkte, een perces andoen wol. Daegen en weken gongen veurbi'j en zo now en dan kwammen d'r brieven, waorin altied weer om geld vraogd wodde. De laeste brief was de meerst dringende, en daor ston in dat, as d'r gien geld meer was, de koe mar verkocht wodden mos. Alliend meensken die op et plattelaand woond hebben, weten wat een ramp en prakkesaosies d'r opsleuten liggen in die drie woorden: "de koe verkopen." Veur de netuurkundige is een koe een herkauwend dier; veur iene die in et veld ommelopt te kuieren is et gewoon een beest, dat recht dot an et laandschop, as et boven et gruun zien zwatte mit dieze bedekte snute uutstikt; veur de stadsjeugd is et de bron van melk, room en keze; mar veur een boer is et nog hiel wat aanders. Hoe aarm hi'j ok wezen mag en hoe groot zien gezin ok is, et is grif dat hi'j gien honger lieden zal zolange hi'j een koe op stal het. Mit een touw of mit mar een ienvooldig hennepzille om de horens lat een kiend een koe weiden langs de mit grös ommezeumde wegen, waorvan et weiderecht deur gieniene pacht is en aovens het et hiele gezin botter veur de soep en melk om de eerappels in te wieken: vader, moeke en al de kiender, de groten liekegoed as de kleinen, leven van de koe. Wi'j leefden d'r zo ok hielemaole van, vrouw Barberin en ik, da'k tot op dat stuit gienertied vleis pruufd hadde. Mar de koe was niet alliend iene die oons eten gaf, mar ok oonze vrundinne, want ie moe'n niet geleuven, dat de koe een dom dier is; 't is eerder aandersomme, ze is een verstaandig dier en ze het goeie eigenschoppen, die nog beter wodden aj' die weten te leiden en te ontwikkelen. Wi'j hullen van oonze koe, wi'j praotten tegen heur en ze begreep oons, en zi'j van heur kaante wus mit heur grote bolle ogen, zo goedig en zaachte, krek an te geven wat ze wol of vuulde. Kotomme wi'j hadden heur lief en zi'j hadde oons lief. Daor is alles mit zegd.

Mar we mossen van heur scheiden; want alliend deur et verkopen van de koe kowwe Barberin tevredenstellen. D'r kwam een koopman en nao Roussette van alle kaanten bekeken en betaast te hebben en mit et heufd schudded te hebben en honderdkeer zegd te hebben, dat hi'j ze eins niet hebben wol, dat ze een koe was van aarme meensken, en dat hi'j d'r niet weer ofraeken zol; dat ze haost gien melk gaf en mar minne botter, hul hi'j op mit te zeggen dat hi'j ze wel mitnemen zol, mar inkeld en alliend uut medelieden en om vrouw Barberin een plezier te doen, omreden zi'j een goed meenske was. Asof de aarme Roussette begrepen hadde wat d'r mit heur gebeurde, wol zi'j de stal niet uut en begon ze te beulen.
- Gao mar even aachter heur en jaeg heur mar wat op, zee de koopman, en stak mi'j zien zwiepe toe.
- Nee, dát niet, zee vrouw Barberin en ze nam zels de liende en praotte mit zaachte woorden tegen et dier, waorop et heur goedwillig volgde. Buten kommen, wodde et aachter de waegen vaastebunnen en was et wel dwongen om et peerd te volgen. Doe wi'j weer in huus weren, heurden we et beulen nog een hiel schoft. Gien melk, gien botter; morgens een stok brood, aovens eerappels mit wat zoolt.

Et was haost vaastenaovend, vlak nao et verkopen van Roussette; et veurige jaor hadde vrouw Barberin veur mi'j bi'j die gelegenhied appelbollen en wafels bakt; ik hadde d'r zovule van opeten, zovule, dat zi'j d'r zuver gelokkig onder was. Mar doe hawwe Roussette, die de melk geven hadde om et beslag te maeken en de botter om in de pot te doen. Now we heur misten, was d'r gien melk en gien botter, en was et dan ok gien vaastenaovend, docht ik bi'j mi'jzels. Mar vrouw Barberin hadde mi'j een kleine verrassing toemaekt; ze liende in de regel niet, mar ditkeer hadde zi'j toch bi'j een buurvrouw om een koppien melk vraogd en bi'j een aandere een tippien botter en doe ik tegen et aende van middag thuuskwam, za'k heur doende mit et scheppen van mael in een groten eerden pot.
- Hé! mael, reup ik, doe 'k naoderan kwam.
- Ja, ja, zee ze mit een vrundelike glimk, dat is mael, Rémi, en ok nog es mooi tarwemael; roek mar es hoe lekker dat is.
A'k durfd hadde, zo'k vraogd hebben, waor dat mael toe bruukt wodden zol, mar krek omreden ik et zo graeg weten wol, dust ik d'r niet over praoten. Van de aandere kaante wo'k d'r ok niet veur uutkommen, da'k wus, dat et vaastenaovend was, omreden dit vrouw Barberin lichtkaans verdriet doen zol.
- Wat maeken we meerstal van mael? vreug ze, mit ogen die wat zeggen wollen.
- Brood.
- En wat nog meer?
- Soep.
- En aanders nog wat.
- Ik zol 't niet weten.
- Och, ie weten et wel; mar omreden ie zoe'n lieve jonge binnen, durf ie et niet zeggen. Ie weten toch wel dat et vandaege vaastenaovend is, de aovend van de appelbollen en de wafels. Mar omreden ie ok weten dawwe gien botter en gien melk meer hebben, durf ie d'r niet over praoten. Is et niet zo?
- Och, moeke Barberin...
- Now ik hebbe d'r veur zorgd dat vaastenaovend toch niet al te kael wezen zal. Kiek mar es in de etenskiste.
Ik tilde et lit een aentien op en ston versteld te kieken van de melk, botter, eier en drie appels.
- Geef mi'j de eier mar even an, zee ze en wiels ik die klutse, moet ie de appels mar even  schellen.
Ik schelde en snee de appels in plakkies; zi'j breuk de eier en dee ze deur et mael en begon dat deurenneer te husselen, now en dan dee ze d'r een leepvol melk bi'j. Doe et beslag klaor was, zette vrouw Barberin de pot op de hiete aske en now hoefden wi'j alliend de aovend mar of te waachten; want we zollen de appelbollen en de wafels as aovendeten bruken. Eerlik zegd, duurde de dag mi'j vusen te lange, en meer as iens gong ik naor de pot toe om de doek even op te tillen, die d'r overhenne hong.
- Ie zullen et beslag nog koold wodden laoten, zee vrouw Barberin, en dan zal et niet riezen.
Mar et rees wel en op pattie plakken za'k blaosies opkommen, die bastten as ze bovenkwammen. Uut et riezende deeg steeg een lekkere locht op van melk en eier.
- Hael nog mar wat takkebossen, zee ze; we moe'n een helder vuur hebben zonder rook.
Aendelik wodde de keerze ansteuken.
- Gooi nog mar wat hoolt op et vuur, zee ze.
Dat hoefde ze mi'j gien twiekeer te zeggen, want daor waachtte ik al een hiele poze op. Nao een schoft steeg een hoge vlamme de schostien in en verlochtte et vuur de hiele keuken.
Doe haelde vrouw Barberin een grote koekepanne van de mure en hul die boven de vlamme.
- Geef mi'j de botter es an.
Ze nam doe mit de punt van een mes een tippien botter zo groot as een neute en leut dit in de panne glieren, waor et daolik sissende smultte. Dat was een lekkere locht, die oons destemeer de neuze streelde, omreden we die sund lange niet reuken hadden. En et was ok een heerlike meziek deur et sissen en prottelen van de botter. Mar hoe ik ok ien en al geheur was veur dit smoeke geluud, miende ik toch lewaai te vernemen op et plein veur et huus. Wie zol zo laete in de aovend oons storen kommen? Grif een buurvrouw die om wat vuur kwam te vraogen. Mar ik docht d'r niet langer an, want vrouw Barberin hadde de lepel in de pot zet en leut een briede stroom van et witte beslag in de panne glieren, en dit hul mi'j zo doende da'k gien tied hadde om op wat aanders te letten. D'r wodde mit een stok op de deure boonsd en drekt daornao wodde die mit een rok eupendaon.
- Wie is daor? vreug vrouw Barberin zonder heur omme te dri'jen.
D'r was iene binnenkommen en bi'j de vlammen, die him verlochtten, za'k een man staon in een witte kiele en een dikke stok in de haand.
- Zo, vier ie weer feest.
Now, gao je gang mar, zee hi'j op roege toon.
- Och, lieve Heer in de hemel, bin ie daore! reup vrouw Barberin, wiels zi'j opiens de pot naost heur hennezette. Jérôme!
Doe nam ze mi'j bi'j de aarm en drokte mi'j naor de man toe, die op de drumpel staon bleven was.
- Dat is je vader.





2  Een pleegvader

Ik was dichterbi'j kommen om him de haand te geven, mar hi'j hul mi'j mit de punt van zien stok weeromme.
- Wat is dat veur een kereltien?
- Dat is Rémi.
- Mar ie hadden mi'j zegd...
- Now ja, mar... dat was niet waor, omreden...
- Niet waor! niet waor!
Hi'j kwam een stokmennig stappen dichterbi'j en tilde zien stok op. Onwillekeurig dee ik een stap aachteruut. Wat ha'k daon? Wat ha'k misdreven? Waoromme keek hi'j mi'j zo an, wiels ik toch naor him toe kwam om him een haand te geven? Ik hadde gien tied om nao te daenken over disse en zoksoorte vraogen, die in mien verward heufd opkwammen.
- Ik zie daj' vaastenaovend holen, gong hi'j veerder; now dat komt goed uut; ik hebbe honger as een peerd. Wat hej' veur me te eten?
- Ik bakte wafels.
- Dat zie ik; mar ie zullen toch gien wafels geven willen an iene die tien mijlen lopen het?
- Ik hebbe niks aanders; wi'j verwaachtten jow niet.
- Niks aanders? niks veur mien aovendeten?
Hi'j keek om him henne.
- Daor he'k botter.
Hi'j keek es naor et plafon, waor gewoonlik stokken rookt spek hongen; mar sund lange weren de haoken leeg; an de balkens hongen now alliend mar een stokmennig risten siepels en bossen prij.
- Daor hej' siepels, zee hi'j, wiels hi'j d'r iene van de risten mit zien stok ofsleug; vier of vuuf siepels, een stok botter, dan zuwwe een goeie soep hebben. Gooi dat deeg d'r uut en zet de pot mit wat siepels op et vuur.
Et beslag d'r uut gooien! Vrouw Barberin zee gien woord. Eerder aandersomme; ze haostte heur om te doen wat heur man heur opdreug, wiels disse him op de baank bi'j de heerd daelevalen leut.
Ik hadde al die tied mi'j niet bewegen durfd op et plak, waor hi'j mi'j mit zien stok staonbleven was. Tegen de taofel anleunende, keek ik him es an. Et was een man van omdebi'j vuuftig jaor mit een stoers gezichte. Zien heufd helde een betien naor de rechterhaand vanwegens een wonde, die hi'j kregen hadde, en die mismaekthied gaf him een nog ongeunstiger veurkommen. Vrouw Barberin hadde de pot weer op et vuur zet.
- Woj' mit dat kleine stokkien botter soep maeken? vreug hi'j.
Doe nam hi'j zels et schaoltien waor de botter op lag en leut et hiele stok in de pot valen. Gien botter, dus gien wafels. In ieder aander geval zol disse gebeurtenis mi'j grif heviger raekt hebben, mar ik docht op dit mement niet an de appelbollen en ok niet an de wafels; ik was hielemaole vol mit de gedaachte, dat disse man mien vader was.
- Vader, vader! Dit woord herhaelde ik warktugelik bi'j mi'jzels.
Gienertied ha'k mezels rekenschop geven van etgene een vader eins wezen mos en een lobberig, veeg besef ha'k dat et een moeke mit een hadde stemme wezen mos, mar doe ik de persoon, die as uut de locht valen kwam, es goed bekeek, maekte een niet te beschrieven gevuulte van aangst him van mi'j meester. Ik hadde him wel om zien hals valen wild, mar grif zol hi'j mi'j mit de punt van zien stok op een ofstaand hullen hebben. Waoromme? Vrouw Barberin stootte mi'j gienertied van heur of, a'k heur een tuut geven wol; eerder aandersomme, zi'j nam mi'j dan in heur aarms en drokte mi'j tegen heur bost an.
- Zegge es even, bi'j' bevreuren? vreug hi'j mi'j; veuruit! zet de bodden op taofel.
In zeuven haosten gaf ik geheur an zien stemme. De soep was klaor. Vrouw Barberin schepte ze now op. Hi'j kwam uut zien hoekien naost de schostienmaantel, gong bi'j de taofel zitten en begon te eten, zonder daormit op te holen of om mi'j now en dan es an te kieken. Ik was zo bange en verlegen, da'k bi'jkaans niet eten kon en ik dee dan ok niks aanders as him van de ziedkaante in mi'j op te nemen, mar keek drekt veur mi'j uut, a'k zien ogen tegenkwam.
- Et hi'j seins niet meer? vreug hi'j opiens, wiels hi'j mit zien lepel naor mi'j wees.
- Och, ja, hi'j et goed.
- Des te slimmer; as hi'j now nog mar weinig at.
Netuurlik ha'k d'r gien nocht an om een woord te zeggen en vrouw Barberin scheen liekemin zin te hebben om et gesprek gaonde te holen; ze leup of en an om heur man op zien winken te bedienen.
- Ie hebben dus gien honger? vreug hi'j mi'j.
- Nee.
- Gao dan mar naor op bedde, en zorge d'r veur daj' drekt slaopen, want aanders wo'k lelk op je.
Vrouw Barberin wonk mi'j, da'k zonder tegen te spattelen geheurzem wezen mos. Mar die raod was onneudig; ik hadde in et minst gien plan om mi'j te verzetten. Zoas in een protte boere behuzings, was oonze keuken toegeliekertied ok slaopkaemer. Bi'j de heerd ston alles wat veur et eten neudig was: de taofel, de etenskiste, de anrechtbaank; in et aandere gedielte stonnen de ledekanten; dat wat in de hoeke van vrouw Barberin, in tegenoverstelde van mienend, as in een kaaste sleuten was en waorover een rood ketoenen gedien hong. Ik haostte mi'j om mien kleren uut te strupen en op bedde te gaon. Mar slaopen, dat gong zo vlogge niet. Een meenske slapt niet op kommedaosie; ie slaopen aj' slaoperig wodden en in een rustige stemming binnen. Ik hadde now gien slaop en was ok beslist niet rustig. Verschillende gedaachten warrelden mi'j deur et heufd en ik vuulde mi'j diepe ongelokkig. Hoe was et meugelik, dat die man mien vader was! Waoromme behaandelde hi'j mi'j dan zo gevuulloos? Mit de neuze haost tegen de mure an drokt, dee ik alle muuite om die aekelike gedaachten van mi'j of te zetten en in slaop te kommen, zoas hi'j mi'j te verstaon geven hadde; mar et was niet meugelik; de slaop kwam mar niet; nog niet eerder wa'k zo helder wakker west. Een posien naotied, hoevule laeter wee'k niet, heurde ik voetstappen op mien bedde toe kommen. Een staodige, zwaore stap, die niet van vrouw Barberin wezen kon. Een waarme aosem vuulde ik langs mien haoren straoken.
- Slaop ie al? vreug hi'j op een fluusterende toon.
Ik paste wel op, da'k gien bescheid gaf, want de vreselike woorden: "aanders wo'k lelk" klonken mi'j nog in de oren.
- Hi'j slapt, zee vrouw Barberin; zo gauw hi'j op bedde ligt, slapt hi'j; dat is zo zien gewoonte; ie kun gerust hadde-op praoten.
Ik hadde netuurlik wel zeggen kund, da'k nog niet sleup, mar dat duste ik niet; hi'j hadde mi'j zegd, da'k slaopen gaon mos, en now kon ik niet slaopen en ik sleup dus niet.
- Hoe staot et mit je perces? vreug vrouw Barberin.
- Verleuren! De rechters hebben uutmaekt, dat et mien eigen schuld was, da'k onder die stelling was en dat de annemer mi'j daoromme niks schuldig is.
Hi'j sleug doe mit de voest op taofel en stotte een stotvloed van woorden uut zonder aende of zin, et meerst vluken.
- Et perces verleuren, begon hi'j weer; oons geld is verleuren; ik bin misvormd; de ellende waacht oons. En asof dat alles nog niet genoeg was, vien ik hier, bi'j mien thuuskomst, ok nog een kiend. Zuj' mi'j now aendelik es vertellen waoromme aj' niet daon hebben wa'k jow doe zegd hebbe?
- Omreden ik et niet doen kund hebbe.
- Haj' et dan niet naor et vondelingegesticht brengen kund?
- Mar ie staon een kiend niet zo makkelik of, daj' zels te eten geven en daoj' van holen.
- Et was jow kiend niet.
- Aendelik wo'k an jow verlaangst voldoen, mar doe wodde et krek ziek.
- Ziek?
- Ja ziek; dat was doe ommes niet et geschikte mement om et naor een gesticht te brengen, want daor zol et wegraekt wezen.
- En doe hi'j weer beter was?
- Hi'j is drekt niet beter wodden. Nao die ziekte kwam d'r een twiede; hi'j hoestte zo slim, dat mien hatte d'r van inienkromp. Oonze kleine Nikolaas is daor ok an wegraekt en awwe him naor de stad brocht hadden, zol hi'j ok wegraekt wezen.
- En doe?
- D'r gong doe een hiele tied veurbi'j. Doe ik zolange waacht hadde, kon ik ok nog wel wat langer waachten.
- Hoe oold is hi'j now?
- Acht jaor.
- Now dan, dan zal hi'j op zien achtste jaor daorheen gaon, waor hi'j eertieds naor toe stuurd had moeten wodden en dat zal now niet zo mooi veur him wezen; dat hej' d'r dus mit wunnen.
- Och Jérôme, dat kuj' toch niet doen!
- Zo'k dat niet doen kunnen? En wie zal mi'j tegenholen? Mien ie dan, dawwe him altied bi'j oons holen kunnen?
Ze zwegen doe een posien en ik kon even aosemhaelen; van aangst en schrik wodde mien keel haost dichteknepen. Vrouw Barberin begon opni'j:
- Wat het Peries jow veraanderd; veur die tied zoj' gienertied zo'k praot had hebben.
- Misschien wel. Mar et is wis, dat as Peries mi'j zo veraanderd het, et mi'j ok aachteruut hulpen het. Hoe zuwwe van now of an de kost verdienen? Oons geld is op. De koe is verkocht. En moe'we dan nog, awwe zels niks meer te eten hebben, an een vremd kiend de kost geven?
- Et is et mientes.
- Et is liekemin van jow as van mij'. Et is gien boerejonge. Ik keek him onder et aovendeten nog es even an; et is een fiene, maegere knaop, die gien aarms of bienen an zien lief het.
- Et is et mooiste kiend uut de hiele omgeving.
- Dat hi'j niet mooi is, beweer ik ok niet. Mar dapper! Zal zien mooie gezichien him te eten geven? Kan iene mit zokke iele schoolderties, as hi'j het, flink warken? Et is een stadskiend en stadskiender kuwwe hier niet bruken.
- Ik verzeker jow, dat hi'j een keite jonge is en hi'j is zo liepe as een katte en goed van hatte... Hi'j zal wel veur oons warken.
- Mar ondertussen moe'we eerst veur him warken, en dat kan ik niet meer.
- En as zien oolden him now opeisen, wat zuj' dan zeggen?
- Zien oolden. Het hi'j oolden? As hi'j ze hadde, zollen zi'j him al lange zocht en in die acht jaor grif ok wel vunnen hebben. Ba! wat bin ik dom west om te geleuven dat zien oolden op een goeie dag te veurschien kommen zollen en oons de muuite, die we an zien opvoeding besteded hebben, betaelen zollen. Ik bin een domkop, een ezel west. Dat hi'j in fiene poppedoeken wikkeld lag en kaant an zien kleraosie hadde, bewees nog niet dat zien oolden him opzuken zollen. Butendat, zi'j bin misschien al dood.
- En zo ze dat niet binnen? As zi'j him toch nog es opeisen zullen? Ik geleuf stellig dat ze dat nog es doen zullen.
- Wat bin vrouwluden toch stiems!
- Mar, as ze kommen?
- Now dan, dan sturen wi'j ze naor et gesticht. Mar genoeg hierover; et verveelt mi'j. Morgen za'k him naor de burgemeester brengen. T'aovend gao ik nog es naor François. Binnen een ure bin ik weeromme.
De deure gong eupen en gong weer dichte. Hi'j was vertrokken. Ik kwam opiens overaende en reup vrouw Barberin.
- Och, moeke!
Zi'j vleug op mi'j toe.
- Zol ie mi'j naor een gesticht gaon laoten?
- Nee, lieve Rémi, nee heur.
Ze gaf mi'j een tuut en drokte mi'j in heur aarms. Die liefdoeneri'je gaf mi'j weer een betien moed en ik begon te goelen.
- Ie sleupen dus nog niet? fluusterde ze.
- Mar dat was mien schuld niet.
- Now, ik beknor je ok niet, en ie hebben alles heurd wat Jérôme zee?
- Ja, jow bin mien moeke niet, en hi'j is mien vader ok niet.
Ik zee dit niet op dezelde toon, want al speet et mi'j dat ze mien moeke niet was, et dee mi'j toch goed; ik was d'r groots op, dat hi'j mien vader niet was. Vandaor die tegenstriedighied in mien gevulens, die in mien stemme opsleuten lag. Mar vrouw Barberin sleug daor gien acht op.
- Misschien ha'k jow de waorhied eertieds al vertellen moeten; mar ik hul zovule van jow, krek aj' warkelik mien eigen kiend wezen zollen, zoda'k, zonder anleiding, d'r niet toe kommen kon, om jow te zeggen, da'k je moeke niet was. Jow moeke, lieveling, dat hej' heurd, is niet bekend. Leeft ze, ja of nee. Dat wet gien meens. Doe Jérôme op een morgen, in Peries, naor wark gong en deur de straote Breteuil leup, een briede straote, die an beide kaanten mit bomen beplaant is, heurde hi'j een kiend raozen. Et scheen van aachter een deure te kommen. Et was in feberwaori en nog slim vroeg in de morgen. Doe hi'j dichter bi'j de deure kwam zag hi'j een kiend op de drumpel liggen. Krek doe hi'j iene roepen wol, zag hi'j een man, die him aachter een dikke boom verscheulen hadde, hadde votlopen. Et staot wel haost vaaste dat die man him daor verburgen hul om te kieken as iene et kiend, dat hi'j daor daelelegd hadde, vienen zol. Jérôme wus niet hoe hi'j d'r mit an mos, omreden et kiend uut alle macht raosde krek as et begreep, dat d'r hulpe opdaegen kommen was en et die gelegenhied niet veurbi'j gaon laoten mos. Wiels Jérôme bi'j himzels overlegde wat him te doen ston, kwam d'r aandere warkvolk bi'j him en ze weren et iens, dat hi'j et kiend bi'j de kommesaoris brengen mos. Et goelde altied mar deur. Lichtkaans hadde de kleine et koold. Mar, omreden et op et buro van de pelisie slim waarm was mar et bleef toch mar goelen bleef, mienden ze, dat et honger hadde en gong iene een buurvrouw ophaelen, die him de bost geven kon. Hi'j begon drekt te zoegen en leek wel uuthongerd. Ze struupten him de kleren doe bi'j de kachel uut. Et was een keite jonge, vuuf of zes maonden oold, groot, dikke en zag d'r goed uut; de kleren die hi'j an hadde, gavven dudelik te weer, dat hi'j van goeie ofkomst wezen mos. Et was dus een kiend dat ze steulen hadden en now weer kwiet wollen. Dat docht de kommesaoris temeensen. Mar wat mossen ze d'r mit an? Doe hi'j alles opschreven hadde wat Jérôme him verteld hadde en et kiend ok beschreven was, en al de kleren die et an hadde, die gien marktekens hadden, zee de kommesaoris, dat hi'j et naor et vondelingegesticht sturen zol, as gieniene onder de anwezigen d'r him mit belasten wol: et was een mooi, gezond, stevig kiend, dat niet muuilik groot te brengen wezen zol; de oolden die et iens opzuken zollen, zollen de verzorgers grif roem beloonen. Jérôme gong doe naor veuren en zee, dat hi'j et wel mitnemen wol. Doe gavven ze et an him. Ik hadde krek een kiend van dezelde leeftied; mar ik kon ok wel twie voeden. En zo bin ik je moeke wodden.
- O, moeke!
- Drie maonden naotied verleur ik mien eigen kiend en ik hechtte mi'j doe nog meer an jow. Ik vergat dat ie mien zeune niet weren. Mar ongelokkiggerwieze onthul Jérôme dat, en doe jow oolden jow in drie jaor niet opzocht hadden, temeensen jow niet vunnen hadden, wol hi'j jow naor et gesticht toe brengen. Ie hebben et heurd, waoromme ik him niet geheurzemd hebbe.
- Och, laot mi'j niet naor et gesticht gaon, reup ik, wiels ik mi'j an heur vaastehul; ae toe, vrouw Barberin, stuur mi'j, bidde ik jow, niet naor et vondelingehuus.
- Nee, ik beloof jow, mien kiend, ie zullen daor niet hennegaon. Ik zal d'r veur zorgen. Jérôme is gien minne kerel, dat zuj' nog wel zien; hi'j het verdriet en maekt him bezorgd over oonze toekomst. Wi'j zullen warken en ie toch ok?
- Ja, ik zal alles doen, waj' willen. Mar stuur mi'j niet naor et gesticht.
- Ie zullen niet daor niet hennegaon, op iene veurweerde: daj' now daolik slaopen gaon. As hi'j doukies thuuskomt, moet hi'j jow niet wakker vienen.
Ze gaf mi'j nog een dikke tuut en ik gong weer mit mien neuze tegen de mure liggen. Ik hadde graeg slaopen wild; mar ik was te bot van streek, te zenewachtig om drekt mien kalmte weeromme te kriegen en in slaop te valen. Dus was die goeie vrouw Barberin mien moeke niet! Mar wie is dan eins mien moeke? Zol die nog beter, nog liever wezen? Nee, dat kon haost niet. Mar wa'k begreep, wa'k vuulde, was, dat een vader minder rimpend, minder wried west wezen zol as Barberin en mi'j niet zo lelk, mit zien opheven stok, ankeken hebben zol. Hi'j wol mi'j naor et vondelingegesticht sturen; zol vrouw Barberin dat tegenholen kunnen? Wat was een vondelingegesticht eins? In et dörp weren twie kiender, die ze "de kiender van et gesticht" nuumden; ze dreugen een looden plaetien mit een nommer om 'e nekke; et weren gien besten en slonterig in de kleren; ze kregen alderdeegst een pak op 'e huud en de kiender uut de buurt leupen ze vaeke nao, zoaj' een hond zonder baos naojaegen, ok omreden een hond zonder baos gieniene het, die him bescharmen kan. O, ik wil niet as die kiender wezen; ik wil gien nommer om 'e nekke dregen; ik wil niet dat ze mi'j naolopen en mi'j naoroepen: "Naor et gesticht! naor et gesticht!" De gedaachte daoran alliend dee mi'j al huteren en mien tanen klapperen. En ik sleup niet. En Barberin zol thuuskommen. Gelokkig kwam hi'j niet zo gauw weeromme as hi'j wel zegd hadde en wa'k in die tussentied in slaop valen.




3  De troep van de signor Vitalis

Die naacht sleup ik, deur aangst en bange overmeesterd, slim onrustig, en doe et morgen wodde, was bi'j mien wakker wodden mien eerste zorg om mien bedde an alle kaanten te betaasten en es rond te kieken om mi'j te overtugen, dat ze mi'j niet votbrocht hadden. De hiele morgen zee Barberin gien woord tegen mi'j en ik miende haost, dat hi'j et plan om mi'j naor et gesticht toe te sturen opgeven hadde. Grif hadde vrouw Barberin een goed woortien veur mi'j daon en lichtkaans hadde zi'j him overhaeld om mi'j bi'j heur te holen. Mar doe et twaelf ure sleug, kommedeerde Barberin mi'j om mien pette op te zetten en mit him mit te gaon. Verschrikt za'k vrouw Barberin an en smeekte heur mit mien ogen om hulpe. In et veurbi'jgaon wonk ze mi'j, da'k mar geheurzem wezen mos; wiels zi'j mit een beweging van heur haand mi'j geruststelde, krek as ze zeggen wol: ie hoeven niet bange te wezen. Zonder tegenspraoke gong ik dus mit Barberin mit. Wi'j wonen veer van et dörp, haost een ure buten et dörp. Dat hiele ure gong veurbi'j, zonder dat hi'j een woord tegen mi'j zee. Hi'j leup langzem veuruut, mit zien manke voete, dri'jde zien heufd gienertied omme, mar bleef van tied tot tied even stillestaon en dri'jde him dan hielemaole omme om him te overtugen, da'k him nog altied naokwam. Waor brocht hi'j mi'j henne? Die vraoge drong him algedurig bi'j mi'j op, ondaanks de geruststellende wink van vrouw Barberin, en om an een geveer da'k vuulde naoderen te ontkommen, docht ik nao over een meniere om te ontkommen. Mit dit doel perbeerde ik wat aachterop te raeken; a'k op een beheurlike ofstaand van him bin, docht ik, za'k in de sloot liggen gaon en dan zal hi'j mi'j niet vienen kunnen. Eerst bepaolde hi'j him tot de kommedaosie da'k vlak aachter him blieven mos; mar al gauw scheen hi'j mien veurnemen te raoden en nam hi'j mi'j bi'j de haand. Ik kon now niet aanders as mit him mitgaon en dee dit dan ok. Wi'j hadden et dörp beriekt en iederiene, die oons tegenkwam, dri'jde him omme en keek oons nao, want ik zag d'r uut as een foeleinige hond die ze an een touw vaasteholen moeten. Doe wi'j bi'j et koffiehuus langes kwammen, vreug een man, die op de drumpel ston, oons om binnen te kommen. Barberin pakte mi'j bi'j een oor en leut mi'j eerst binnengaon; daornao dee hi'j de deure dichte. Ik vuulde mi'j een betien meer op mien gemak; et koffiehuis scheen mi'j gien geveerlik plak toe; en dit was et koffiehuus, wao'k zo lange tied al henne gaon wild hadde. Et koffiehuus en de harbarge Notre Dame! Hoe zol et d'r daor wel uutzien? Vaeke ha'k meensken dit koffiehuus mit waggelenden en zwaaienden pas uut kommen zien; a'k d'r langes kwam heurde ik gewoonlik raozen en zingen, zo luud dat de veensters d'r seins van rinkelden. Wat deden ze daor? Wat gebeurde d'r aachter die rooie gedienen? Ik zol dat now wel te weten kommen. Wiels Barberin mit de weerd an taofel zittengong, sloepte ik naor een hoeke van et vertrek bi'j de schostien en nam alles om mi'j henne es op. In de hoeke tegenover de ingang zat een oolde man, die een slim stellegien kleren an hadde, zoa'k nog gienertied in mien leven zien hadde. Zien haoren, die in lange lokken over zien schoolders vullen, weren veur een pat deur een hoed van beverhaor bedekt, mit grune en rooie veren versierd. Een schaopevacht, waor de wolle van naor binnen keerd was, bedekte zien bost. Dit schaopevel hadde gien aarmsgatten en deur twie eupenings bi'j de schoolders, kwammen een peer aarms te veurschien, die mit een soorte van flewielen stof, wat eertieds blauw west west hebben moet, bedekt weren. En veerder dreug hi'j lange slobberkousen, die tot an zien kni'jen toe kwammen, mit rooie baenen dichtebunnen weren en pattie maol over zien bienen kruust weren. Hi'j lag op zien stoel uutstrekt, wiels zien kinne in de rechterhaand ruste en zien elleboge op de wat kni'je steunde. Nog gienertied ha'k een levend wezen in zoksoorte kalme holing zitten zien; hi'j leek op iene van oonze uut hoolt sneden heiligen in de karke. Naost him laggen drie honnen, doodstille en zo dichte meugelik bi'j mekeer om heur waarm te holen. Een witte poedel, een zwatte kedoes en een gries schoothontien mit een goedig, slim snutien; de poedel hadde een oolde soldaotemusse op 'e kop, die mit een leren baantien om zien kin vaastebunnen was. Wiels ik de oolde man mit de grootst meugelike belangstelling an zat te kieken, praoten Barberin en de harbargier op fluusterende toon over mi'j. Barberin vertelde him, dat hi'j naor et dörp gaon was om mi'j bi'j de burgemeester te brengen en om him te vraogen om an et aarmenbestuur een jaorgeld te vraogen om mi'j bi'j heur holen te kunnen. Zovule hadde vrouw Barberin dus van heur man klaor kriegen kund en ik begreep drekt, dat Barberin d'r zo nog een betien veurdiel in zag om mi'j bi'j heur te holen, ik dan ok niks hebben zol om bange veur te wezen. De oolde man, zonder dat et d'r op leek, heurde alles wat d'r zegd wodde; opiens steuk hi'j zien rechterhaand naor mi'j uut, dri'jde him naor Barberin toe en vreug hi'j mit een vremde tongval:
- Is dit et kiend, dat jow hindert?
- Ja dat is et kiend.
- En geleuft ie dat et bestuur van de aarmhuzen jow et geld veur zien onderhoold weeromme geven zal?
- Now ja, daor hi'j gien oolden het en mi'j tot last is, moet d'r toch wel iene veur him betaelen; dat is toch wel billik geleuf ik.
- Ik geef jow daorin gien ongeliek, mar geleuft ie, dat alles wat billik is ok gebeurt?
- Nee, dat geleuf ik niet.
- Now dan, ik bin wis daj' zoe'n jaorgeld gienertied kriegen zullen.
- Dan breng ik him naor et vondelingehuus; d'r is gien wet, die him recht geven kan om in mien huus te blieven, a'k him d'r niet langer in holen wil.
- Eertieds hebben jow d'r in toestemd om him bi'j jow te nemen; dat was zo goed daj' veur altied de zorg op jow neumen hadden.
- Ik verzeker jow now, da'k him niet hool en al mo'k him op straote zetten, ik zol him votdoen.
- Misschien zol d'r wel een middel wezen, om jow drekt van him te verlossen, zee de oolde man, nao een ogenblikkien te prakkeseren, voegde d'r nog an toe: misschien zoj' d'r ok nog wat bi'j winnen.
- Aj' mi'j zoe'n middel an de haand doen, dan geef ik jow graeg een flesse.
- Bestel de flesse mar en de zaek is rond.
- Wisse?
- Wisse.
De oolde man kwam van zien stoel overaende en gong tegenover Barberin zitten. Doe hi'j overaende kwam, wodde et schaopevacht deur een onwillekeurige beweging wat optild; en ik miende te zien, dat hi'j in zien linkeraarm nog een hond dreug. Wat zol hi'j zeggen? Wat zol d'r gebeuren? Ik hadde him mit smeekende ogen volgd.
- Jow weens is, nietwaor, dat et kiend niet langer jow brood et; of, as hi'j dat wel doen blift, dat jow d'r dan ok veur betaeld wodden?
- Krek; omreden...
- Och, wat reden jow daorveur hebben, kan mi'j niet zovule schelen; ik hoef die niet te weten; veur mi'j is et genoeg om te weten, dat jow et kiend niet langer bi'j jow holen willen; as dat zo is, geef him mi'j dan en ik zal veerder veur him zorgen.
- Him an jow geven?
- Willen jow him dan niet votdoen?
- Geft iene zoe'n kiend dan vot, zoe'n mooi kiend, want mooi is hi'j, kiek mar es.
- Ik hebbe him al zien.
- Rémi, kom hier es!
Ik gong trillende naor de taofel.
- Wees mar niet bange, ventien, zee de oolde man.
- Kiek him mar es an, gong Barberin deur.
- Ik zegge niet dat hi'j lillik is; want as hi'j lellik was, zo'k him niet hebben willen; mit meunsters hool ik mi'j niet doende.
- Kom, as hi'j een meunster mit twie heufden of een dwarg was...
- Jow zollen d'r dan niet over daenken om him naor et gesticht toe te sturen. Jow weten dat een meunster weerde het en ze daor een protte veurdiel van trekken kunnen; dat ze et verhuren of et alderdeegst veur et ien of aander bruken. Mar hi'j is gien dwarg en gien meunster; hi'j is maekt zoas ieder aander en deugt nargens toe.
- Hi'j kan warken.
- Daor is hi'j te zwak veur.
- Hi'j zwak! kom, onzin en hi'j is zo gezond en stark as een groot meenske; kiek mar es wat een bienen hi'j het. Hej' ze iens rechter zien? Barberin struupte mien broekspiepen op.
- Die bin slim dunne, zee de oolde man.
- En zien aarms? gong Barberin deur.
- De aarms bin krek as de bienen; ze kun d'r mit deur, mar ze kun an vermuuidhied en ontbering gien weerstaand bieden.
- Hi'j niet! mar bevuul him dan es van alle kaanten, bevuul him es.
De oolde man streek mit zien maegere haand over mien bienen, schuddede mit et heufd en trok een bedaenkelik gezichte. Ik hadde al es eerder zoe'n teniel zien, doe oonze koe verkocht wodde. Die was ok van alle kaanten bevuuld en betaast; de koper zol heur onmeugelik weer verkopen kunnen, en toch hadde hi'j heur kocht en ze mitneumen. Zol die vremde man mi'j kopen en mitnemen? Ach, moeke Barberin, moeke Barberin! Ongelokkig genoeg was zi'j d'r niet om mi'j te verdedigen. A'k mar durfd hadde, dan zo'k zegd hebben, dat now krek de oolde Barberin mi'j mien zwakte en mien maegere aarms en bienen verweten hadde; mar ik begreep dat, al vul ik him in de rede, mi'j dit niks as een flinke terechtewiezing op de hals haelen zol, en ik hul mi'j dan ok wieselik stille.
- Hi'j is een kiend zoas d'r zovule binnen, zee de oolde man, dat is waor, mar hi'j is een stadskiend; et is dus zo goed as zeker dat hi'j gienertied in staot zal wezen om op et laand te warken; zet him es an de ploeg om de ossen an te jaegen, dan zuj' zien, as dat van gien lange duur wezen kan.
- Tien jaor.
- Gien maond.
- Mar kiek him dan toch es an.
- Kiek him zels mar es an.
Ik ston an et aende van de taofel, tussen Barberin en de oolde man; de iene stootte mi'j van him of, de aander wol mi'j liekemin hebben.
- Now, zee de oolde man bi'j slot van zaeke, ik zal him dan nemen zoas hi'j is. Mar ie moe'n mi'j goed begriepen, ik koop him niet van jow; ik huur him alliend mar. Ik geef jow twintig francs in 't jaor.
- Twintig francs!
- Dat is een goeie som en ik betaele j alderdeegst veuruut; jow kriegen vier klinkende aachtervielen en ie bin van et kiend of.
- Mar a'k et hool, zal et aarmbestuur mi'j meer as tien francs in de maond betaelen.
- Zegge liever zeuven of achte, ik ken de priezen; mar ie moe'n him ok te eten geven.
- Hi'j zal warken.
- Aj' mienen, dat hi'j tot warken in staot was, dan zoj' him niet van de haand doen. Ze nemen gien kiender van et gesticht op om heur jaorgeld, mar alliend om heur wark; ze maeken warkvolk van heur, die betaelen en niet betaeld hoeven te wodden. Butendat, zoj' him wel bi'j jow holen, as hi'j jow in ienig opzicht van dienst wezen kon.
- In ieder geval, zo'k dan de tien francs kriegen.
- En zo et bestuur him, in plak van an jow, an een aander gaf dan zoj' hielemaole niks hebben; as ik him neem, lopen jow die kaans niet: ie hoeven je haand mar uut te stikken. Hi'j steuk zien haand in zien buse en haelde een leren beurs te veurschien, waor hi'j vier zulverstokken uut nam, die hi'j rinkelend op taofel gooide.
- Vergeet niet, reup Barberin, dat et kiend ok nog es een keer oolden hebben zal.
- Wat dot d'r dat toe?
- Dat et beslist niet onveurdelig wezen zal veur heur, die him grootbrocht hebben; a'k daor ok niet op rekend hadde, zo'k him gienertied bi'j mi'j neumen hebben.
Deur de woorden van Barberin: "A'k niet op zien oolden rekend hadde, zo'k him gienertied bi'j mi'j neumen hebben," kree'k nog meer een hekel an disse man. Wat een minne kerel was hi'j toch!
- En omreden jow nu niet meer op de oolden rekenen, begon de oolde man opni'j, zetten jow him op straote. Naor wie zollen de oolden dan gaon moeten, as zi'j opdaegen kommen? naor jow, nietwaor, en niet, naor mi'j, die ze niet kennen.
- En as jow ze weerommevienen?
- Lao'we dan ofpraoten, dat as die oolden kommen, wi'j de weenst tegere patten zullen; dan geef ik jow dattig francs.
- Zegge veertig.
- Nee, veur et betien, dat hi'j veur mi'j betekenen kan, kan ik jow dat niet geven.
- En wat moet moet hi'j dan veur jow doen? wat zien bienen angaot, die bin jent en zien aarms ok, dus blief ik bi'j etgeen ik zegd hebbe. Mar waortoe acht ie him dan in staot? De oolde man zag Barberin een betien spottende an, wiels hi'j zien glas mit kalme teugen leegdronk.
- Om mi'j gezelschop te holen, zee hi'j; ik wodde oold en aovens nao een vermuuiende dag, as et min weer is, bin ik vaeke wat zwaormoedig; hi'j zal mi'j dan een betien ofleiding bezorgen.
- Dat zullen zien bienen vaaste wel verdregen kunnen.
- Toch niet lange, want hi'j zal daansen moeten, springen en lopen en as hi'j lopen het, zal hi'j weer springen moeten; kotomme hi'j zal diel uutmaeken van et gezelschop van signor Vitalis.
- En waor is jow gezelschop?
- Ik bin signor Vitalis, zoaj' ongetwiefeld al raoden hebben zuld; ik zal jow mien gezelschop veurstellen, as jow dat graeg willen. Wiels hi'j dat zee, maekte hi'j zien schaopevacht los en et vremde dier, dat hi'j onder zien linker aarm beweerde, kwam in zien haand. Dat dier hadde iederkeer zien vacht in beweging brocht, mar et was gien hontien, zoa'k eerst docht hadde. Wat veur soorte dier kon dat wezen? Was et wel een dier? Ik wus niet wat naeme ik geven mos an dat zonderlinge schepsel, da'k veur de eerste keer zag. Mit veralderaosie ston ik et an te steren. Et dreug een rood rokkien mit goold-galon ofzet, mar zien aarms en bienen weren blood, want et weren aarms en bienen en gienend poten, mar ze weren mit een zwatte en gien blaanke of rooie huud bedekt. Krek as zien kop, zo groot as een gebalde voest, pikzwat; zien gezicht was bried en kot, een wipneus mit wied eupenspalkte neusgatten en gele lippen; mar wat mi'j et meerste van alles trof, weren de beide ogen, die slim dichte bi'jenneer stonnen, grote levendighied verraoden en gleensterden as een peer spiegeltjes.
- Och, wat een lillike aep! reup Barberin.
Dat woord dee mi'j van mien veralderaosie bekommen, want al ha'k nog gienertied een aep zien, ik hadde d'r vaeke over praoten heurd. Et was dus gien zwat kiend, dat veur mi'j ston; et was een aep.
- Dat is de heufdpersoon van mien troep, zee Vitalis, dit is de heer Joli-Coeur. Joli-Coeur, mien jonge, maek veur et pebliek jow kompelment. Joli-Coeur brocht zien dichte haand an de lippen en gaf oons allemaole een kushaand.
- Now een aander, zee Vitalis, wiels hi'j zien haand naor de poedel uutstak; signor Capi zal de ere hebben om zien vrunden an et geachte gezelschop veur te stellen. Op disse kommedaosie kwam de poedel, die an now toe doodstille bleven was, overaende, zette him op zien aachterste poten, kruusde zien beide veurpoten over de bost en maekte doe zoe'n diepe buging veur zien meester, dat zien musse de grond haost raekte. Doe disse plichtpleging klaor was, dri'jde hi'j him naor zien kammeraoden en mit de iene pote, wiels hi'j de aanderen op zien bost hul, wonk hi'j heur, dichterbi'j te kommen. De beide honnen, die de ogen niet van him ofhullen hadden, gongen opiens staon en gavven mekeer een veurpote, krek as de meensken in de wereld mekeer de haand geven; daornao deden ze zes stappen veuruut, drieje aachteruut en groetten et gezelschop.
- Die daore, die ik Capi nuum, zee Vitalis, of in et Italiaons Capitano, is de chef van de honnen; hi'j brengt, omreden hi'j de verstandigste is, al mien kommedaosies an zien kammeraoden over. Dat liefelike diertien daorginderd, mit zien zwatte haor, is signor Zerbino, dat betekent liefelik, een naeme, die hi'j in alle opzichten weerdig is. Disse mit heur bescheiden veurkommen is signora Dolce, een mooie Engelse, die heur lieve naeme ok eerlik toekomt. Mit disse appatte meensken en heur verschillende titels he'k et genoegen om de wereld deur te trekken en zo goed en kwaod as et kan de kost te verdienen, al naor et lot mi'j gezind is, Capi. De poedel kruusde zien poten.
- Capi, kom hier, buisien, en wees now es vrundelik, asjeblief - et bin beschaefde wezens, die ik altied zo beleefd meugelik toespreek - wees now zo goed, an dat jonge meenske, die jow mit zokke grote ogen anstaot te kieken, te zeggen, hoe laete et is. Capi kwam dichter bi'j zien meester, tilde de schaopevacht wat op, steuk zien pote in zien vessebusien en haelde een groot zulveren gelosie te veurschien, keek op de wiezerplaete en kefte doe hiel dudelik twie keer; daornao herhaelde hi'j nog drie keer dit keffen, mar aorig zachieser en ondudeliker. Et was warkelik kwat veur drienend.
- Goed zo, zee Vitalis; daank jow wel signor Capi; wees now zo vrundelik signora Dolce te vraogen om touwgien te springen. Capi steuk now zien pote in de buse van zien meester zien jasse en trok daor een stok touw uut. Hi'j wonk Zerbino en disse gong vlogge tegenover him staon. Capi gooide him een aende touw toe en beide begonnen dit mit mit grote eernst te dri'jen. Doe de beweging slim geliekmaotig was, smeet Dolce heur in et touw en sprong iederkeer lieke hoge op, wiels zi'j de hieltied heur meester ankieken bleef.
- Jow zien, zee hi'j, dat mien leerlingen slim verstaandig binnen; mar et verstaand wodt dan eerst wardeerd, as et volk et vergelieken kan. Daorom wi'k disse knaop an mien gezelschop toevoegen; hi'j zal de rolle van een dier speulen en mien leerlingen zullen des te hoger wardeerd wodden.
- Fi'j toch, om him veur een dier speulen te laoten! reup Barberin.
- Ie hoeven mar een betien verstaand te hebben, gong Vitalis deur, en ik geleuf dat et jonge ventien hiervan niet ontbloot wezen zal, as hi'j een peer lessen had het. De rest komt vanzels. Wi'j zullen drekt de proef es mit him nemen. As hi'j verstaandig is, dan zal hi'j begriepen, dat hi'j mit signor Vitalis de kaans het, om hiel Frankriek en nog wel tien aandere lanen te deurkruzen, een vri'j leven te leiden, in plak van aachter de ossen te lopen, en iedere dag op etzelde laand van de morgen tot de aovend warken te moeten. Wiels, as hi'j onverstaandig is en goelt en raost... signor Vitalis hoolt niet van stoute kiender en dan nemt hi'j him niet mit him mit. Dan gaot et ondeugende kiend naor et gesticht, waor hi'j hadde warken moet en weinig te eten krigt. Ik was verstaandig genoeg om de zin van disse woorden te begriepen mar tussen ze te begriepen en een besluut te nemen was nog een groot verschil. De leerlingen van signor Vitalis weren slim aorig en vermaekelik en et mos ok wel angenaem wezen om een protte te kuieren; mar om heur te volgen, mos ik vrouw Barberin verlaoten. Et Is waor, a'k dit weigerde, zo'k misschien toch niet bi'j vrouw Barberin blieven en zollen ze mi'j naor et gesticht toe sturen. Doe ik daor as vaastespiekerd staon bleef en de traonen mi'j in de ogen sprongen, streek Vitalis zaachies mit zien haand over mien wange.
- Kom op, zee hi'j, et kereltien begript mi'j, want hi'j goelt niet; hi'j zal wel verstaandig wezen en morgen...
- Och meneer, reup ik, laot mi'j bi'j moeke Barberin asjeblief!
Mar veur ik nog wat zeggen kund hadde, wodde ik deur een heftig geblaf van Capi in de rede valen. De hond sprong toegeliekertied naor de taofel waorop Joli-Coeur zitten bleven was. Disse hadde gebruuk maekt van een mement, dat iederiene naor mi'j keek en et volle wienglas van zien meester leegdronken. Mar Capi, die goed de waacht hul, hadde disse aepestreek zien en as een trouwe bewaeker wol hi'j dit verhinderen.
- Meneer Joli-Coeur, zee Vitalis op strenge toon, jow bin een lekkerbek en een gloepertien; gao in de hoeke staon mit je neuze tegen de mure, en ieje Zerbino moe'n op him passen; as hi'j him beweegt, geef him dan mar een flinke klap. Wat jow angaot, meneer Capi, jow bin een oppassende hond; laot mi'j jow de pote geven. Wiels de aep zaachies karmende an de kommedaosie geheurzem was, stak de hond kruderig en gelokkig zien pote an zien meester toe.
- Lao'we now oonze zaeken veerder ofhaandelen, begon Vitalis. Ik geef je dus dattig francs.
- Nee veertig.
D'r volgde now een slim levendig gesprek; mar Vitalis breuk dit opiens of deur te zeggen:
- De knaop moet him hier vervelen, laot hi'j mar wat in de tuun speulen gaon.
Hi'j gaf toegelieke an Barberin een wink.
- Ja, dat is goed, gao mar naor de tuun, mar komme niet weeromme veur ik je roep; aanders wo'k lelk.
Ik kon niet aanders as geheurzem wezen, wa'k dan ok dee. Ik gong dan ok naor de tuun, mar tot speulen vuulde ik perfoost gien lust. Ik gong op een stoel zitten en vervul in diep gepeins. Mien lot zol op dat mement beslist wodden. Wat zol et wezen? Ik trilde van koolde en aangst. Et onderhoold tussen Vitalis en Barberin duurde een hiele tied, want d'r was meer as een ure omme veur hi'j bi'j mi'j in de tuun kwam. Aendelik zag ik him: hi'j was alliend. Kwam hi'j mi'j ophaelen om mi'j an Vitalis te geven?
- Kom, gao mit naor huus, zee hi'j.
Naor huus! Ik zol vrouw Barberin dus niet verlaoten? Ik hadde et him graeg vraogen wild, mar ik duste et niet, want hi'j leek in een kwaode bujje. Wi'j praoten onderwegens gien woord. Mar even veur wi'j et huus kwammen, ston Barberin stille.
- Ie begriepen, zee hi'j, wiels hi'j mi'j weer bi'j et oor greep, dat aj' ien woord vertellen van etgene ie vandaege heurd hebben, dit jow duur te staon kommen zal; dus pas mar op!


4  Et oolderlik huus
- En, vreug vrouw Barberin, doe wi'j thuus kwammen, wat het de burgemeester zegd?
- Wi'j hebben him niet zien.
- Hoezo, hewwe him niet zien!
- Nee, ik hebbe alliend vrunden in Notre-Dame antroffen en doe wi'j daor weg kwammen, was et te laete; morgen zuwwe d'r hennegaon. Barberin hadde dus veurgoed ofzien van zien plan om mi'j an de hondeman te verkopen. Onderwegens ha'k mezels algedurig ofvraogd, as in dit naor huus gaon niet de ien of aandere listige streek opsleuten lag; mar de laeste woorden maekten een aende an de twiefel, die nog bi'j mi'j beston. Daor wi'j de aanderemorgens weer naor et dörp gaon zollen om de burgemeester te bezuken, hadde Barberin grif et veurstel van Vitalis van de haand wezen.
Toch zo'k, ondaanks de bedreigings, grif mien aangst an vrouw Barberin weten laoten hebben, a'k mar een posien alliend mit heur wezen kon, mar Barberin gong de hiele aovend zien huus niet uut dat ik gong mar op bedde, zonder dat de gelegenhied waorop ik waachtte, him veurdaon hadde. Ik vul in slaop mit de gedaachte, da'k de aanderemorgens an mien hatte wel locht geven kunnen zol. Mar doe ik de aanderemorgens in de bienen kwam, was vrouw Barberin nargens te vienen. Doe ik heur in de omtrek van et huus zocht, vreug Barberin wa'k wol.
- Moeke.
- Ze is naor et dörp en komt eerst vandemiddag weeromme.
Zonder te weten waoromme, maekte die ofwezighied mi'j slim ongerust. Zi'j hadde de veurige aovend niet zegd, dat ze naor et dörp gaon zol. Waoromme hadde zi'j niet op oons waacht, daor wi'j toch ok dezelde weg gongen? Zol ze weer thuus wezen veurdat wi'j votgaon zollen? Een lobberige aangst maekte him van mi'j meester; zonder mezels rekenschop te geven van et geveer dat mi'j driegde, vuulde ik toch dat mi'j wat boven et heufd hong. Barberin zag mi'j an mit een uutdrokking, die niet geschikt was om mi'j gerust te stellen. Daor ik die blik niet langer verdregen wol, gong ik mar in de tuun. Die tuun was niet groot; mar veur oons toch van een grote weerde, want deur him hawwe te eten en behalven brood, kregen wi'j, d'r haost alles uut: eerappels, bonen, kool, wottels en knollen. Gien plakkien was dan ok ongebruukt bleven. Toch hadde vrouw Barberin mi'j een stokkien grond geven, waor ik een onnumelik tal plaanten, kruden en verschillende soorten van mossen in plaant hadde, die ik an de raand van de bos of vlakbi'j de heden zocht hadde, wiels ik oonze koe leut weiden en die ik dan middags in mien tuun overplaantte. Et was perfoost gien mooie tuun mit prachtig onderholen patties en kreerze bloemparken, waorin de zeldzemste bloemen bluuiden; zi'j, die hier veurbi'jkwammen, zollen niet es stillestaon om over de hede te koekeloeren; mar zoas hi'j was, ha'k him lief; hi'j was van mi'j; et was mien grond en mien wark; ik kon d'r in doen wa'k wol of mi'j invul, en a'k d'r over praotte, wat wel twintigmaol daegs gebeurde, dan praotte ik altied over "mien" tuun. De vorige zoemer ha'k mien kwekeri'je eerst anlegd, dus eerst tegen de meitied zollen de bloemen uutkommen; pattie misschien al an et aende van de winter. Mien ni'jsgierighied wodde dan ok in de hoogste maote opwekt. De krokussen vertoonden al een peer gele knoppen en de madeliefies stakken even heur koppien boven de grond, nog tussen de blaederen verscheulen. Hoe zol dat alles in bluui staon? Daor gong ik iedere dag henne te kieken.
Mar d'r was nog een stok van mien tuun, da'k iedere dag mit nog groter belangstelling, ja alderdeegst mit een van spanning opzocht. In dat gedielte ha'k een vrucht plaant, die ik kregen hadde en die in oons dörp haost bekend was- peerappels. Ze hadden mi'j verzekerd, dat ze vule betere bollen kregen as de eerappels, en de smaek lekkerder was as die van de artisjokken en knollen en nog vule meer aandere gewassen. Disse veurstelling hadde mi'j op de gedaachte brocht om vrouw Barberin een verrassing te bezorgen. Ik vertelde heur niks van dit kedogien; ik plaantte de bollen in mien tuun; doe ze begonnen uut te lopen zee ik, dat et bloemen weren, en waachtte now tot ik aendelik op een mooie morgen, as ze riep weren, van de ofwezighied van vrouw Barberin gebruuk maeken kunnen zol om ze uut de grond te trekken en ze dan zels te koken. Hoe? dat wus ik niet, mar mien verbelinge bekommerde him niet over zoksoorte kleinighied, en as vrouw Barberin weer thuus wezen zol, wo'k ze heur bi'j et aovendeten veurzetten. Wat zo'k heur dan verrassen! En wat zol ze in heur schik wezen! Want dan zowwe een ni'j gerecht hebben, dat oonze eerappels in alle opzichten vervangen kon en vrouw Barberin zol dan niet meer veurover hoeven te gaon onder de verkope van oonze Roussette. En de uutviender van dit ni'je gerecht zol ik wezen, ik Rémi; ik zol dus ok nuttig wezen. Mit zokke plannen in mien heufd wa'k, dat vaalt te begriepen, biezunder begaon mit mien bollen; iedere dag gong ik naor et plakkien wao'k ze plaant hadde, en in mien oge was et krek as ze mar niet uutkommen zollen. Ik lag op 'e kni'jen op de grond, mit mien hanen onder et heufd en mien neuze vlak op mien knollen, doe ik opiens op ongeduldige toon mi'j bi'j mien naeme heurde roepen. Et was Barberin zien stemme. Wat wol hi'j van mi'j? Ik haostte mi'j om naor huus te gaon. Hoe groot was mien veralderaosie doe ik bi'j de schostienmaantel Vitalis en zien honnen staon zag. Ik begreep drekt wat Barberin van mi'j wol. Vitalis kwam mi'j ophaelen en grif hadde Barberin zien vrouw votstuurd om hielemaole heer en meester wezen te kunnen. Ik begreep wel, dat Barberin perfoost gien medelieden mit mi'j hebben zol, en mi'j ok niet een betien helpen zol; ik vleug dus naor Vitalis toe.
- Och meneer, reup ik, neem mi'j, asjeblief, niet mit.
En ik bastte in goelen uut.
- Kom, mien jonge, zee hi'j vrundelik, ie zullen niet ongelokkig bi'j mi'j wezen; ik slao gienertied kiender en butendat zullen mien leerlingen jow gezelschop holen en ze bin lang niet onaorig. Wie zoj' betreuren?
- Vrouw Barberin! vrouw Barberin!
- In ieder geval zoj' hier toch niet blieven, zee Barberin, wiels hi'j mi'j rimpend bi'j mien aarm greep; ie kun kiezen tussen disse man en et gesticht.
- Neen! vrouw Barberin.
- Kom, ie beginnen mi'j te vervelen, zee Barberin lelk; aj' willen da'k je hier mit stokslaegen weg jaege, hoej't mar te zeggen.
- Et kiend wol liever bi'j zien moeke Barberin blieven, zee Vitalis; ie moe'n him daor niet veur slaon; et is een bewies, dat hi'j een hatte het.
- Aj' him beklaegen, dan gaot hi'j nog hadder raozen.
- Lao'we now mar tot zaeken kommen.
Wiels hi'j dit zee, smeet Vitalis acht stokken van vuuf francs op taofel, die Barberin mit iene beweging van de haand in zien buse glieden leut.
- Waor is et pakkien? vreug Vitalis.
- Hier, gaf Barberin as bescheid, wiels hi'j him een blauw rutiese buusdoek gaf, waorvan de vier hoeken annenneer kneupt weren. Vitalis maekte de kneupen los en onderzocht alles wat in disse doek zat: alliend twie hemden en een broek zatten d'r in.
- Dat hewwe niet ofpraot, zee Vitalis; jow moe'n mi'j al zien kleren mitgeven en dit bin mar wat lompen.
- Hi'j het niks aanders.
- A'k et an de knaop vreug, zol hi'j zeggen, dat et een leugen was. Mar ik wil daor niet mit jow over tweernen. Ik hebbe daor gien tied veur. Ik moet vot. Kom ventien, hoe hiet ie?
- Rémi.
- Kom Rémi, neem now et pakkien en gao veuruut, Capi.
Ik steuk eerst him en doe Barberin mien haand toe, mar beide dri'jden et heufd omme en ik vuulde dat Vitalis mi'j bi'j de polse greep. Ik mos lopen. Oe, mien dierber huus! Et was mi'j, doe ik de drumpel overleup, a'k een pat van mien leven daor aachterleut. Ontroerd keek ik nog ienkeer om mi'j henne; mien ogen scheuten vol mit traonen doe ik gieniene zag, an wie ik hulpe vraogen kon; gieniene op pad, gieniene vlakbi'j mi'j. Ik reup:
- Moeke, moeke Barberin!
Mar gieniene gaf antwoord op mien aangstkreet, die in een snik aendigde. Ik mos Vitalis volgen, die mien polse niet loslaoten hadde.
- Goeie reize! reup Barberin.
En hi'j gong weer in huus.
Jammer! D'r vul now niks meer an te veraanderen.
- Kom Rémi, lao'we now ok mar gaon, zee Vitalis.
En hi'j trok mi'j bi'j de aarm mit. Ik gong doe naost him lopen. Gelokkig leup hi'j niet al te hadde en ik geleuf alderdeegst, dat hi'j him naor mien stappen regelde. De weg, die wi'j volgen mossen, was bi'j de barg op en bi'j iedere kronkel, die hi'j maekte, zag ik et huus van vrouw Barberin, mar iederkeer al kleinder en kleinder. Mennigmaol ha'k dit pad beklommen en ik wus dan ok, da'k bi'j de laeste hoeke oons huus nog mar ienkeer zien zol en zo gauw we de vlakte beriekt hadden, dit hielemaole uut et oge verliezen zol; ik zol et dan gienertied weer zien en veur mi'j strekte him et onbekende uut en aachter mi'j lag et huus, waor ik tot op disse dag gelokkig in west was en da'k gienertied in mien leven weer inlopen zol. Gelokkig mossen wi'j een hiel aende klimmen; aendelik beriekten we dan de punt. Vitalis hadde mi'j de hieltied bi'j de haand hullen.
- Ma'k een zwinkien uutrusten? vreu'k him.
- Mar netuurlik, mien jonge.
En veur et eerst leut hi'j mien haand los. Mar op etzelde stuit za'k, dat hi'j naor Capi keek en die een teken gaf, dat die scheen te begriepen. Capi dee krek as een heddershond: hi'j gong drekt vot van et heufd van zien kudde en kwam aachter mi'j. Disse beweging was genoeg om mi'j et teken te verklaoren; Capi was mien bewaeker; a'k perbeerde om te ontkommen, dan zol hi'j grif tegen mi'j opspringen. Ik gong op et grös zitten en Capi volgde mi'j. Doe ik zat, was mien eerste wark om mit mien betraonde ogen et huus van vrouw Barberin op te zuken. An oonze bienen strekte him et dal uut, waorin bos en greide mekeer ofwisselden, en hielemaole in de diepte lag mien oolderlik huus, et huus waor ik grootbrocht was. Et was hiel gemakkelik tussen de bomen deur te onderscheiden, want een lochtige rookwolke steeg uut de schostien op en wiels die staotig omhogens steeg, dreef die oonze kaante uut. Was et verbelinge of warkelikhied, mar et was krek as die rook de locht van de iekeblaeder mitnam, die druugd weren tussen de staepels takkebossen, waor wi'j altied et vuur mit anmaekten; et kwam mi'j veur a'k nog in et hoekien bi'j de heerd zat op mien baankien mit mien bienen in de aske, wiels de wiend deur de schostien gierde en de rook oons in et gezichte sleug. Ondaanks de ofstaand en de hoogte, waor ik now was, kon ik alle veurwarpen dudelik onderscheiden en hadden ze dezelde vorm en gedaonte, mar dan wel wat kleiner. Op 'e dongbulte leup oonze kiepe henne en weer, de laeste, die overbleven was, mar ze hadde niet dezelde grootte en a'k heur niet zo goed kende, zo'k heur veur een doeve hullen hebben. Aachter et huus za'k de pereboom mit zien kroeme stamme, die ik zovule jaoren as mien peerd bruukt hadde. Wiederop, naost de laek, die as een zulveren liende tussen et duustere gruun deur kronkelde, za'k et kenaol dat as ofleiding van et waeter diende en da'k mit zovule muuite greuven hadde om mien meulerad, da'k zels maekt hadde, in beweging te brengen; jammer! et hadde, ondaanks al mien wark, gienertied dri'jen wild. Alles ston op zien gewone plak, mien kroje en mien ploeg, die ik van een knoestigen boomtakke maekt hadde, et kenienenust en mien tuun, mien heerlike tuun! Wie zol now mien mooie bloemen bluuien zien? Wie zol mien pere-appels rooien? Barberin grif, die vervelende Barberin! Nog een stap wieder en alles zol veur mien ogen verdwenen wezen. Opiens vernam ik op de weg, die van et dörp naor et huus leup, hiel in de veerte een witte musse. Ze verdween aachter een stokmennig bomen, mar kwam aeven laeter ok weer te veurschien. Ze was op zoe'n grote ofstaand van mi'j, da'k alliend de witte musse mar onderscheiden kon, die as een vlinder mit bleke kleuren tussen de bomen fladderde. Mar d'r bin ogenblikken in et leven, waorin et hatte beter en veerder zicht as de scharpste blik: ik herkende moeke Barberin; zi'j was et, daor wa'k wis van; ik vuulde dat zi'j et was.
- Kom, zee Vitalis, zuwwe wieder gaon?
- Och meneer, asjeblief, nog niet.
- Et is dan toch een leugen die ze mi'j vertelt hebben; ie hebben gien bienen: aj' now al laanterig binnen; dat belooft niet een protte goeds.
Mar ik gaf gien bescheid, ik steerde alliend mar wat veur mi'j uut. Et was vrouw Barberin, et was heur musse, et was heur blauwe japon, kotomme zi'j was et. Ze leup hadde vot, krek as ze haost hadde om thuus te kommen. Doe ze bi'j et hekke kommen was, drokte ze et eupen en leup mit grote passen de tuun deur. Ik kwam opiens van et grös op overaende, zonder op Capi te letten, die ok opsprong. Vrouw Barberin bleef niet lange in huus. Ze kwam gauw weer de deure uut en leup in de tuun henne en weer; ze zocht mi'j. Ik beug mi'j veurover en uut alle macht reup ik:
- Moeke!
Mar mien stemme kon niet tot heur deurdringen, en et kabbelen van de laek ok niet overstemmen; et geluud gong in de locht verleuren.
- Wat hej' toch? vreug Vitalis, ik geleuf, daj' gek wodden.
Zonder bescheid te geven bleef ik naor vrouw Barberin kieken, mar zi'j wus niet, da'k zo dichte bi'j heur was en ze zag niet naor boven. Ze hadde now de tuun an 't aende lopen en keek nog es om heur toe. Ik reup nog luder, mar krek as de eerste keer, was et now ok ommenocht. Vitalis raodde doe de waorhied en beklom de heuvel ok. Hi'j bespeurde drekt de witte musse.
- Aarme jonge! fluusterde hi'j.
- Och, asjeblief, reup ik, anmoedigd deur zien medelieden, laot mi'j toch weerommegaon.
Mar hi'j kreeg mi'j bi'j de haand en leup de weg op.
- Now bej' uutrust en kuwwe we dus wieder gaon.
Ik wol mi'j losrokken, mar hi'j hul mi'j stevig vaaste.
- Capi! zee hi'j, Zerbino! en de beide honnen kwammen om mi'j henne staon. Capi aachter en Zerbino veur mi'j. Ik mos Vitalis dus wel volgen. Doe wi'j een peer passen daon hadden, dri'jde ik et heufd om. Wi'j daelden now de heuvelrogge of en ik kon et dal, en mien huus niet meer zien; hiel in de veerte niks as de blauwe heuvels, die tot de hemel schenen te rieken: mien kieken verleur him in de onaendige ruumte.



5  Op Reize
Aj' veur veertig francs kiender kopen, ligt hierin nog niet opsleuten, daj' een wildeman binnen en meenskevleis opdoen om dat op te eten. Vitalis wol mi'j niet opeten en - een zeldzeme uutzundering bi'j een haandeler in kinderen - hi'j was perfoost gien slecht meenske! Hiervan kree'k binnenkot de onderviening. Et was op de top van de barg, die de beddings van de Loire en de Dordogne van mekaander scheiden, dat hi'j mien haand vaaste hadde en haost vot-en-daolik begonnen wi'j langs de zudelike helling naor beneden te lopen. Doe wi'j omdebi'j een vorrels ure lopen hadden, leut hi'j mi'j los.
- Now kuj' staorig naost mi'j deurlopen, mar bedaenke wel, dat, aj' ontkommen willen, Capi en Zerbino jow gauw inhaeld hebben zollen en dat ze scharpe tanen hebben. Dat et mi'j onmeugelik was om te ontkommen, begreep ik vanzels ok wel, krek as dat et een vergeefse poging wezen zol om et te perberen. Een diepe zocht ontglipte mi'j.
- Ie schienen je ongelokkig te vulen, dat begriep ik en ik neem et je niet kwaolik. Ie kun gerust es even goelen, aj' dat willen. Mar wees d'r van overtuugd, da'k je niet veur je ongelok mitneem. Wat zol d'r van je wodden wezen? Riekaans zoj' now in et gesticht zitten. De meensken die jow grootbrocht hebben bin jow vader en moeke niet. Die vrouw is goed veur je west, zoaj' zeggen, en ie holen van heur; et spiet je, daj' heur verlaoten mossen; dat is alles goed en wel; mar bedaenke dat zi'j jow niet bi'j heur holen kund zollen hebben tegen de wil van heur man. Die man is zo wried niet aj' misschien wel daenken. Hi'j is aarm; hi'j is kepot, kan niet meer warken en hi'j het inzien, dat hi'j niet van honger kan verbroezen om jow eten te geven. Begriep van now of an, mien jonge, dat et leven vaeke een stried is, waoj' niet altied doen kunnen waj' willen.

Dit was grif slim verstaandig praot, of liever et getuugde van een protte onderviening. Mar mit dat al was et feit d'r nog dat et meer tegen mien hatte praotte as alle woorden van een scheidinge. Ik zol heur, die mi'j grootbrocht hadde, die mi'j zo mennigmaol liefkoosd hadde, die ik hiel lief vun, niet weerommezien, mien moeke! En die gedaachte kneep mi'j as et waore de keel dichte. Toch leup ik naost Vitalis deur, iederkeer bi'j mezels de woorden herhaelende, die hi'j zegd hadde. Ongetwiefeld was dat allemaole de zuvere waorhied; Barberin was mien vader niet en d'r beston gien reden, die him de verplichting oplegde om mi'j deur de aarmoede te leiden: hi'j hadde mi'j krekliek bi'j him in huus neumen en mi'j grootbrocht; as hi'j mi'j now votstuurde, dan was dit, omreden hi'j mi'j niet langer bi'j him holen kon. A'k an him docht, mos ik mi'j niet de laeste ogenblikken veur et onthoold haelen, mar de jaoren die ik in zien huus deurbrocht hadde.
- Daenk es nao over etgeen ik je zegd hebbe, mien jonge, herhaelde Vitalis zo now en dan, ie zullen d'r mit mi'j niet ongelokkiger omme wezen. Naodawwe een vri'j steile helling ofdaeld weren, hawwe een grote vlakte beriekt, die, zoveer oons oge zien kon, him veur oons uutstrekte. Gien bomen, gien huzen. Een vlakte, mit alliend mar heide en hier en daor ofwisseld deur lege roege struken, die, as de wiend d'r langes streek, een golvende beweging maekte.
- Ie zien, zee Vitalis, wiels hi'j mit zien haand op de vlakte wees, dat et vergeefse muuite wezen zol, aj' ontkommen willen, ie zollen drekt deur Capi en Zerbino aachterhaeld wodden. Ik docht al niet meer an ontkommen. Waor zo'k hennegaon? Bi'j wie? Butendat zol die oolde man mit zien grieze baord misschien zo min niet wezen, a'k in et eerst miend hadde; en as hi'j mien meester was, zol hi'j misschien gien harvochtig man blieken. We leupen een hiel schoft over disse vlakte deur, omringd deur niks aanders as heidevelden, zoveer oons oge zien kon, en hier en daor een stokmennig heuvels mit kaele toppen. Ik hadde mi'j een hiel aandere veurstelling van reizen maekt en a'k somstieden in mien kienderlike droomen mien dörp verlaoten hadde, dan was et om een mooie laansdouwe te bezuken, die veur gien pat op de warkelikhied leek, wat him now an mi'j veurdee. Et was veur de eerste maol, da'k zoe'n vere reize maekte zonder stille te holen. Mien meester stapte regelmaotig en mit grote stappen deur, wiels hi'j Joli-Coeur op zien schoolder of op zien reistasse dreug, en naost him trippelden rustig de honnen. Zo now en dan zee Vitalis een vrundelik woord tegen heur, now es in et Fraans, dan weer in een tael, die ik niet verston. Hi'j en de honnen dochten gien mement an muhied. Mar bi'j mi'j was dit niet et geval. Ik was verdoffeld. De vermuuidhied van mien lief saemen mit mien verdriet, hadde al mien krachten van mi'j vraogd. Ik sleepte mien bienen vot en et kostte mi'j alderdeegst grote inspanning om mien meester nao te kommen. Toch dust ik niet te vraogen om weer uut te rusten.
- Jow klompen maeken je vaast mu, zee hi'j, in Ussel za'k schoenen veur je kopen.
Die woorden gavven mi'j ni'je moed. Schoenen toch was altied mien vurigste verlangst west. De zeune van de burgemeester en van de harbargier hadden schoenen, zoodat ze zundags, as ze naor de mis kwammen, haost onheurber over de stienen vloer leupen, wiels wi'j, boeren, mit oonze klompen een allemachtig leven maekten.
- Is Ussel nog veer? vreug ik.
- Dat is een woord uut je hatte, zee Vitalis lachende; ie willen dus graeg schoenen hebben?  Now, ik beloof je ze, mit spiekers in de zolen alderdeegst. En ie zullen ok een flewielen broek kriegen en een jasse en een hoed. Dat zal jow de traonen wel opdreugen laoten, hoop ik, en je bienen geven, om de overige zes mijlen of te leggen.
Schoenen mit spiekers! Dat is lekker! Schoenen weren veur mi'j al een wonder, mar doe ik van spiekers heurde, vergat ik mien verdriet. Nee, grif mien meester was gien slecht meenske. Zol een slecht meenske d'r an docht hebben, dat mien klompen mi'j hinderen konnen? Schoenen. Schoenen mit spiekers! Een flewielen broek! Een jasse! Een hoed! Och, as vrouw Barberin mi'j zag, wat zol ze dan in heur schik wezen, wat zol ze groots op mi'j wezen! Hoe begrotelik dat Ussel nog zo veer vot was. Ondaanks de schoenen en de flewielen broek, die an et aende van de zes mijlen mien loon wezen zollen, scheen et mi'j toch nog een beheurlike kuier toe. Gelokkig kwam et weer mi'j te hulpe. De hemel, die sund oons votgaon onbewolkt west was, begon staorigan te betrekken en binnenkot vul een motregen, die wel niet opholen zol. Et schaopevacht beschutte Vitalis genoeg en ze kon Joli-Coeur ok bescharmen, die bi'j de eerste druppel drekt zien verschoel opzocht hadde. Mar de honnen en ik, die gien maantel of zoks-wat hadden, weren binnen de kotste tied kletsnat; de dieren konnen heur van tied tot tied nog es ofschudden, mar bi'j mi'j hulp zoks niet: ik mos deurlopen onder een vracht, die mi'j haost te zwaor was en mi'j ieskoold maekte.
- Bej' gauw verkolen? vreug hi'j mi'j.
- Dat wee'k niet, ik geleuf niet, da'k iens verkolen west hebbe.
- Goed, goed; d'r is toch wat goeds in jow. Mar ik wil je niet nodeloos blootstellen; we zullen vandaege niet wieder trekken. Daor ginds ligt een dörp en daor zuwwe de naacht deurbrengen. Mar d'r was gien harbarge in dat dörp en gieniene wol een onderkommen geven an een zwarveling, die een kiend en drie smerige honnen bi'j him hadde.
- Wi'j hebben gien slaopstee, zeden ze, en ze smeten de deure veur oonze neuze dichte. We gongen van et iene huus naor et aandere, zonder dat iene veur oons eupendee. Zowwe dan toch genoodzaakt wezen om zonder even te rusten, de vier mijlen veerder te gaon, die oons nog van Ussel scheidden? Et wodde naacht en we wodden stief en koold van de regen; et was krek as mien bienen stokstief staon blieven zollen. Och, dat lekker huus van moeke Barberin! Aendelik wol een boer, die wat meenslievender was as de aanderen, oons wel zien schure ofstaon. Mar veur hi'j oons binnenleut, stelde hi'j as veurweerde, dawwe gien locht anstikken mochten.
- Geef mi'j jow lucifes, zee hi'j tegen Vitalis, ik zal ze je morgen, bi'j jow vertrek, weerommegeven.
Wi'j hadden now te minste een dak, dat oons beschutten kon en de regen zol niet op oons daelevalen. Vitalis was een bedochtzem man, die zonder de neudige levensbehoeften gienertied op reize gaon zol. In de ransel, die hi'j op zien rogge dreug, hadde hi'j een ienhaans plak bolle, die hi'j in vier stokken breuk. Doe za'k veur de eerste keer hoe hi'j geheurzemhied en tucht overaende hul. Wiels wi'j van de iene deure naor de aandere dwaelden, om een plakkien veur de naacht te zuken, was Zerbino een huus binnenlopen, waor hi'j drekt weer uut te veurschien kommen was mit een koste brood in zien bek. Vitalis hadde doe mar ien woord zegd.
- Daenke d'r omme. Tot t'aovend, Zerbino.
Ik docht niet meer an et jatwark, tot et mement, dat mien meester de bolle brood verpatte. Zerbino leut de kop hangen. Wi'j weren op twie bossen veren naost mekaander zittengaon mit Joli-Coeur tussen oons in; de drie honnen laggen veur languut veur oons. Capi en Dolce bleven strak naor heur meester opkieken. Zerbino daorentegen lag mit zien kop op 'e grond en mit hangende oren.
- Laot de dief him weghaelen, zee Vitalis op bevelende toon, en in een hoeke liggen gaon; hi'j gaot zonder eten naor bedde. Zerbino gong drekt van zien plak en kreup in een hoeke, die zien meester him anwees; hi'j gong onder een toppe stro liggen en we zaggen him niet meer, mar heurden him iederkeer zaachte kreunen. Doe dit gebeurd was, gaf Vitalis mi'j et stok bolle en wiels hi'j zientes opat, dielde hi'j an Joli-Coeur, Capi en Dolce ok heur possies uut.

De laeste maonden wa'k bi'j vrouw Barberin niet verwend; toch scheen disse veraandering mi'j slim wried. Hoe lekker was et hoekien bi'j de heerd; mit wat een genot zo'k onder mien laekens kreupen wezen, wiels ik et dek over mien neuze haelde! Mar jammer! d'r kon gien spraoke wezen van laekens of van dek en wi'j mochten bliede wezen, dawwe een ligplak van stro hadden. Verdoffeld van vermuuidhied, mit bienen as verstiend, huterde ik van koolde in mien natte kleren. Et was now duuster en naacht wodden, mar ik docht niet an slaopen.
- Je tanen klapperen, zee Vitalis, hej' et koold?
- Een betien.
Ik heurde, dat hi'j zien knapzak eupendee.
- Ik hebbe gien mooie kaaste vol kleren, gong hi'j deur, mar hier hej' een dreug hemd en een jasse waoj' je lekker instoppen kunnen, aj' je nette kleren uutstruupt hebben; moej' mar onder et stro kroepen en ik wedde, daj' wel waarm wodden zullen en in slaop raeken. Toch wodde ik niet zo vlogge waarm, as Vitalis wel miend hadde; nog een hiel schoft lag ik te riegerollen en mi'j op mien stro te keren en te keren, te pienlik en te ongelokkig om in slaop te raeken. Zol et van now of an iedere dag zo wezen? Zonder iens te rusten in de regen lopen, in een schure slaopen, van koolde bibberen en tot aovendeten niks aanders kriegen as een stokkien dreuge bolle, en gieniene om mi'j te beklaegen, gieniene om mi'j lief te hebben, gien moeke Barberin? Wiels ik hierover lag te prakkeseren mit een bezwaord gemoed en de ogen vol traonen, vuulde ik opiens een waarme aosem over mien gezicht glieden. Ik stikte de haand uut en vuulde et kroezige haor van Capi. Hi'j was stillegies bi'j mi'j kommen en kreup veurzichtig vot tussen de veren; hi'j sneuf zaachies; zien aosem streek mi'j langs et gezicht en over mien haoren. Wat wol hi'j? Hi'j strekte zien kop op et stro uut en begon mien haand te slikken. Slim troffen deur disse liefkozing, kwam ik half en half overaende en drokte him een tuut op zien koolde neuze. Hi'j gaf een onderdrokte galp en legde doe opiens zien pote in mien haand, zonder him veerder te bewegen. Ik vergat doe mien vermuuidhied en mien verdriet; mien toeknepen keel ontspande him weer; ik haelde weer aosem; ik was niet meer alliend: ik hadde een vrund.


6  Mien Eerste Optreden
De aanderemorgens gongen we al vroeg op pad. Et regende niet meer, et was een slicht blauwe locht en mit daank an de hadde wiend, die gedurende de naacht opkommen was, weren de wegen aorig schone. De voegels zongen lustig in de bomen en de honnen sprongen vrolik om oons henne. Van tied tot tied zette Capi him op zien aachterpoten en blafte tegen mi'j. Ik begreep hiel goed wat dit te betekenen hadde.
- Hool mar moed, hool mar moed, betekende et.
Want hi'j was een slim verstaandige hond, die alles begreep en him slim verstaonber wus te maeken. Vaeke he'k beweren heurd, dat him et praoten alliend mar ontbrak. Mar dat he'k gienertied docht. In zien steert alliend hadde hi'j meer geest en bespraokdhied as een protte meensken in heur tonge of ogen. In ieder geval hewwe gienertied van woorden verlet had; van de eerste dag of, hewwe mekaander drekt begrepen. Daor ik gienertied eerder buten mien dörp west hadde, wa'k slim ni'jsgierig om een stad te zien. Ik moet liekewel bekennen, dat Ussel mi'j in et minst niet trof. De oolde huzen mit heur torenties, die riekaans ooldhiedkundigen in verrokking brengen zollen, leuten mi'j hielemaole onverschillig. Et is waor, ik zocht in die huzen ok perfoost niet et schilderachtige. Mar iene gedaachte hul mi'j doende: veur niks aanders ha'k ogen as veur een schoenmaekerswinkel. Mien schoenen, de schoenen, die Vitalis mi'j toezegd hadde, zollen now gauw an mien voeten zitten. Waor was die heerlike winkel, die ze mi'j leveren zol? Die winkel zocht ik: et overige, torens, dakken en gevels, niks vun ik van ienig belang. Et ienigste wa'k mi'j dan ok van Ussel nog herinnere, is die sombere bedompte winkel vlak bi'j de mark. Veur de deure stonnen oolde geweren, een jasse mit zulveren stokkies op de schoolders, een stokmennig laampen en een grote körf mit een mennigte verroeste slotten en sleutels. Wi'j mossen drie trappies naor beneden om in de winkel te kommen; we kwammen doe in een groot vertrek, waorin et zunnelocht vaaste gienertied deurdrongen was, sund et dak op et huus zet was. Hoe was et meugelik, dat zokke mooie dingen as schoenen op zoe'n vreselik plak verkocht wodden! Vitalis wus mar al te goed wat hi'j dee, doe hi'j disse winkel uutkeus en gauw smaekte ik et genot van schoenen mit spiekers antrekken te meugen, die wel tienmaol zo zwaor weugen as mien klompen. Hier leut de edelmoedighied van mien meester et niet bi'j; hi'j kocht mi'j een blauw flewielen jasse, een bombazienen broek en een kestoren hoed; kotomme alles wat hi'j mi'j toezegd hadde. Ik zol een flewielen jasse kriegen, ik, die tot now toe niks as ketoen dreugen hadde, en schoenen, en een hoed! En ik hadde as heufddeksel gienertied aanders as mien haoren had; hi'j was bepaold de beste man van de wereld, ongetwiefeld de edelste en de riekste. Et flewiel was, dat was wel zo, een betien vergaon en et bombazien al wat vodderig; ok koj' de kleur mar moeilik meer onderscheiden van et kestoor, zoe slim hadde et al deur de regen en et stof leden; mar verbliend deur zovule pracht, wa'k ongevulig veur de gebreken, die heur onder de glaans verscheulen. Ik gunterde vurig om die ni'je kleraosie an te strupen, mar veur ik ze antrok leut Vitalis ze een veraandering ondergaon, die mi'j slim zeer dee. Doe we in de harbarge weerommekwammen, haelde hi'j een schere uut zien tasse te veurschien en snee de beide piepen van mien broek of, omdebi'j op de hoogte van de kni'jen. Wiels ik him mit veralderaosie ankeek, zee hi'j:
- Dit is et ienigste middel om jow niet op iederiene lieken te laoten. Wi'j bin in Frankriek en now doe ik jow de kleren an as een Italiaon; awwe naor Italië gaon, wat hiel goed meugelik is, dan klied ik je as een Fraansman.
Dit bescheid dee mi'j niet van mien veralderaosie bekommen.
- Wat biwwe? Keunstemaekers, is zo niet? Kemediespeulers, die deur heur uterlik de andacht trekken moeten. Daenk ie, dat awwe dommiet as eerzeme burgers in de kleren naor et iene of aandere peblieke plak gaon, iene veur oons stillestaon blieven zol om oons an te kieken? Nee, niet waor? Weet, dat in et leven vaeke schien neudig is; et is begrotelik, mar daor kuwwe niks an doen.
Zo veraanderde ik dus van een Fraansman, die ik 's morgens was, aovens in een Italiaon. Mien broek riekte amper tot an mien kni'jen; Vitalis bun daoronder mien hozen vaaste mit roode banen, die pattie maol over mien bienen kruust wodden; ok mien hoed wodde mit kleurd lint en stokmennig zelsmaekte bloemen versierd. Ik weet niet wat aanderen van mi'j dochten, mar ik moet eerlik bekennen, da'k mezels prachtig vun; en dat mos ok wel zo wezen, want mien kammeraod Capi, nao mi'j een hiele tied ankeken te hebben, stak mi'j slim voldaon een pote toe. De goedkeuring, die Capi an mien gedaonteverwisseling gaf, dee mi'j veural goed, omreden Joli-Coeur, wiels ik mien kleren anstruupte, veur mi'j op de grond liggen gaon was en anholend mien gebaoren in et overdrevene naodaon hadde. Doe ik mooi maekt was, hadde hi'j zien veurpoten in de ziede zet, zien kop in de hals legd en iederkeer een spottend lachien heuren laoten. Ik hebbe wel vaeker zeggen heurd, dat et een wetenschoppelik vraogstok is as aepen lachen kunnen. Ik daenke dat ze, die zokke vraogen steld hebben, kaemergeleerden west hebben mossen, die gienertied een aep bestudeerd hebben. Ik veur mi'j, die jaorenlange slim vertrouwelike gedoente mit Joli-Coeur had hebbe, durf gerust te beweren, dat ze wel degelik lachen, vaeke alderdeegst op een wieze, die mi'j ok slim argeren kon. Zien lach was wel niet krek dezelde as die van een meenske, mar as de iene of aandere gebeurtenis zien vrolikhied opwekte, trok hi'j de hoeken van zien mond naor aachteren en zien ogen saemen; zien kaeken gongen dan vlogge op en daele en zien zwatte ogen schenen vuur te schieten, asof et dove kolen weren, diej' anblaosden. Alderdeegst vernam ik al gauw, dat hi'j die eigenaorige tekens van lachen vertoonde, bi'j gelegenheden die slim pienlik veur mien eigenliefde weren.
- Now jow kleraosie in odder is, zee Vitalis, wiels ik mien hoed opzette, zuwwe an et wark gaon, om morgen mit de markdag een grote veurstelling te geven, waorbi'j ie veur de eerste keer optreden zullen.
Ik vreug wat optreden was, en Vitalis stokte mi'j doe uut, dat dit was omreden ik veur de eerste keer as tenielspeuler veur et pebliek staon zol.
- Morgen zuwwe oonze eerste veurstelling geven, zee hi'j, en daorin zul ie ok optreden. Ie moe'n dus de rolle, die ik veur jow uutdocht hebbe, eerst rippeteren.
Mien gezichte verraodde, da'k niks van dat alles begreep.
- We verstaon onder een rolle, al datgene waj' gedurende een veurstelling te doen hebben. Ik hebbe jow niet mitneumen louter en alliend om jow een pleizierige kuier te bezorgen. Daor bin 'k niet riek genoeg veur. Ie moe'n warken veur de kost. En jow wark bestaot daorin, daj' tenielveurstellings mit mien honnen en Joli-Coeur geven moeten.
- Mar ik kan gien kemedie speulen! reup ik verschrikt uut.
- Juust daorom zal ik et jow leren. Ie begriepen toch wel dat Capi niet van neture zo netties op zien beide aachterpoten lopt, liekemin as Dolce veur heur pleizier touwgien springt. Capi het et leerd om op zien aachterste poten te staon en Dolce het touwgien springen leerd; zi'j hebben alderdeegst hadde en lange warken moeten om disse telenten te kriegen, krek as om bekwaome tenielspeulers te wezen. Now dan, ie moe'n ok warken, om de verschillende rollen te leren, diej' mit heur te doen hebben. Lao'we dan ok mar vlogge uutaende zetten.
Ik hadde in die tied zonderlinge begrippen van warken. Ik miende, dat warken beston uut in de grond omme te spitten, of een boom te kappen, of stienen te bikken en kon mi'j gien aander wark veurstellen.
- Et stok, dawwe opvoeren zullen, gong Vitalis deur, hiet "De knecht van de heer Joli-Coeur of de domste van de twie is niet diej' daenken". Ik zal jow et onderwarp zeggen: De heer Joli-Coeur het tot now an toe een knecht had, over wie hi'j slim tevreden was, dat is Capi.
Mar Capi wodt oold; en van de aandere kaante wil de heer Joli-Coeur wel een ni'je bediende. Capi nemt et op him om him een aander te bezorgen. Mar et zal gien hond wezen, die hi'j him tot opvolger nemt: et zal een jongkerel wezen, een boer, en die hiet Rémi.
- Zoas ikke?
- Nee, niet zoas ieje, mar iezels. Ie hebben jow dörp verlaoten om in dienst te kommen van Joli-Coeur.
- Aepen hebben toch gien bedienden.
- In een kemedie wel. Ie melden jow dus an, mar de heer Joli-Coeur vint daj' d'r te dom uutzien.
- Dat is niet zo mooi.
- Wat dot dat d'r now toe, et is ommes mar gekhied? Stelle je dus veur, daj' warkelik bi'j een heer jow diensten anbieden kommen en dat et volk je kommedaosie geft om de taofel klaor te zetten. Hier staot now krek iene die in oonze veurstelling bruukt wodden kan. Gao je gang dus mar.
Op die taofel laggen bodden, een glas, een vörke, een roes en servetten. Hoe moej' zoks allemaole henneleggen? Wiels ik hierover nao te daenken ston en de aarms slop bi'j mien lief langes hangen leut, een betien veuroverbeugen en mit de mond half eupen, niet wetende, waormit uutaende te zetten, klapte mien meester in de hanen en reup lachende:
- Bravo! Bravo! dat is jent. Jow mimiek is poer best.
De knaop, die ik veur jow hadde, zette een liep gezichte, dat dudelik te kennen gaf: "Ie zullen es zien hoe dom ik wezen kan." Mar ie daorentegen zeggen niks en jow ongekeunsteld gezichte is bewonderensweerdig.
- Mar ik weet niet wa'k doen moete.
- Krek daoromme is jow spul zo goed. Morgen, of mit een peer daegen, dan zuj' wel weten, waj' doen moeten; mar dan moej' je de verlegenhied van now wel heugen, waorin aj' now verkeren en krek doen as etgene ie dan niet meer vulen. Aj' dan disse uutdrokking en holing annemen kunnen, dan veurspel ik je een prachtig sukses: Wat moej' in mien stok veurstellen?  Een boereknaop, die niks zien het en niks wet; die komt bi'j een aep en hi'j is vule onhaandiger en vule dommer as de aep, vandaor de twiede titel. "De domste van de twie is niet diej' daenken." Dommer te wezen as Joli-Coeur, dat is jow rolle; om die now goed in te vullen, hoej' alliend mar te wezen, zoaj' now doen; mar omreden dat op de duur onmeugelik is, moej' je veur de geest brengen waj' west binnen en mit wat keunst en vliegwark wodden, waj' van neture niet meer wezen zullen.
"De knecht van de heer Joli-Coeur" was gien groot stok en de veurstelling duurde niet langer as twintig menuten. Mar veur oonze rippetisie weren wel drie uren neudig; Vitalis leut oons twie-, viere-, ja wel tien keer etzelde overdoen, de honnen liekegoed as mi'j. Zi'j hadden trouwens stokken van heur rolle vergeten en mossen die now opni'j leren. De zaachthied en et geduld, die mien meester hierbi'j an de dag legde, verbaosde mi'j slim. Zo behaandel ie de dieren niet in oons dörp, waor vluken en slaon et ienigste middel was, dat et volk tot heur opvoeding rekende. Hi'j maekte him, gedurende disse lange rippetisie, gien ienkeer kwaod; hi'j vluukte hielemaole niet.
- Lao'we nog mar es uutaende zetten, zee hi'j op eernstige toon, as etgene hi'j vraogd hadde niet lokt was; dan is dat niet goed, Joli-Coeur; ie Capi, ie letten niet op, ik zal jow beknorren moeten. Dat was alles; mar toch was et genoeg.
- Now dan, vreug hi'j mi'j, doe de rippetisie opholen was, geleuf ie, daj;  an et kemedie speulen gewoon raeken zullen?
- Ik weet et niet.
- Verveelt et je?
- Neen, 't ligt krek even aanders.
- Dan zal et wel lokken; ie hebben geest en wat nog meer weerd is, ie bin oplettend; mit oplettendhied en iever koj' d'r altied. Kiek mien honnen mar es en vergeliek ze mit Joli-Coeur. Joli-Coeur is misschien levendiger en verstaandiger, mar hi'j het gien iever. Hi'j nemt makkelik an waj' him leren, mar hi'j verget et lieke vlogge weer. Butendat dot hi'j et ok gienertied mit hiel zien hatte en ziel; hi'j zol him wat graeg verzetten en altied wil hi'j et tegenoverstelde. Dat is zo zien netuur en daoromme wodde ik ok gienertied lelk op him; de aep het niet, zoas de honnen, een geweten dat him zegt om zien plicht te doen, en daoromme staot hi'j vule leger as zi'j. Begriep ie dat?
- Ik geleuf et wel.
- Wees dus oplettend, mien jonge, en kiebig; doe etgene daj' doen moeten, altied zo goed meugelik. Daor alliend komt et in et leven op an.
Wiels hi'j zo tegen mi'j praotte, waogde ik et om him te zeggen, wat mi'j et meerst onder de rippetisie verwonderd hadde: zien onuutputtelik geduld, waorvan hi'j et bewies geven hadde, liekegoed mit Joli-Coeur en de honnen as mit mi'j.
Hi'j glimkte doe even.
- Ie kun wel zien, daj' an now toe alliend mar mit boeren leefd hebben, die heur dieren botte wried behaandelen en die mienen, dat ze alles alliend mar mit stokslaegen regeren kunnen. Dat is een slim grote dwaeling: deur geweld kriej' mar weinig gedaon, wiels daj' mit zaachthied alles overwinnen. Ik hebbe van mien dieren juust deur een zaachte behaandeling maekt wat ze now binnen. A'k ze sleugen hadde, zollen ze bange veur mi'j wezen en de aangst benevelt et verstaand. Butendat zo'k, a'k driftig wodde, niet wezen wie ik bin en ik zol now niet dat onuutputtelik geduld hebben, dat mi'j jow vertrouwen winnen laoten het. Hi'j, die aanderen onderwist, onderwist ok himzels. Mien honnen hebben mi'j liekevule lessen geven as zi'j van mi'j kregen hebben. Ik hebbe heur verstaand ontwikkeld, zi'j hebben mien kerakter vormd.
Etgene ik heurde leek mi'j allemaole slim zonderling toe, en ik kon et niet naolaoten om d'r omme te lachen.
- Ie vienen dat slim zonderling, niet waor, dat een hond een meenske wat leren kan? En toch is et waor. Daenke mar es nao: Neem ie an, dat een hond onder de invloed van zien meester staot?
- Och, wis en zeker.
- Dan zuj' ok begriepen, dat de meester verplicht is over himzels te waeken, as hi'j de opvoeding van een hond op him nemt. Stel je mar es veur, da'k op een dag, wiels ik Capi onderwies gaf, mi'jzels vergat en driftig wodde. Wat zol Capi doen? Hi'j zol ok driftig en lelk wodden. Dat wil zeggen, dat hi'j mien veurbeeld volgen zol, en hi'j zol glad bedurven wodden. De hond is haost altied de weerscheide van zien meester; wie de iene zicht zicht de aander. Laot mi'j jow hond zien, dan zal ik zeggen wie ie binnen. De hond van een rover is een niedig dier, die van een dief steelt; de domme boer het een hond zonder benul, mar de beschaefde, wellevende man het een vrundelike, verstaandige hond. Mien kammeraoden, de honnen en de aep, hadden dit op mi'j veur, dat zi'j gewoon weren om veur et pebliek op te treden, zodat zi'j de aanderedaegs zonder aangst integen zaggen. Veur heur was et niet aanders as wat te doen, wat ze al honderd keer, ja duzend maol daon hadden. Mar ik veur mi'j dielde die heerlike onbezorgdhied niet.
Wat zol Vitalis wel zeggen, a'k min speulde? Wat zollen de toeschouwers zeggen? Disse gedaachten hullen mi'j uut de slaop en doe 'k aendelik sleup, za'k in mien droom pattie meensken, die haost ommevullen van et lachen. Ik vuulde mi'j de aanderedaegs ok slim zenewachtig, doe we de harbarge uutgongen om naor de mark te gaon, waor oonze veurstelling plak vienen zol. 
Vitalis leup veuran in de optocht; mit et heufd kruderig omhogens, de bost veuruut, gaf hi'j mit zien aarms en bienen de passen an, wiels hi'j een wals speulde op een metaolen fluitien. Aachter him leup Capi, op wie zien rogge de heer Joli-Coeur ston, in et pak van een engelse generaol mit een rooie broek en rok, die mit goold ofzet was en een hoed mit een briede raand en een witte ploeme. Veerder op respektaobele ofstaand volgden naost mekeer Zerbino en Dolce. Ik sleut de optocht of, die, vanwegens de ofstaand, die de meester oons anwezen hadde, een beheurlike lengte in de straote besleug. Mar etgene nog meer de andacht trok as oons luusterriek gezelschop, weren de deurdringende tonen van de fluite die tot in et aachtergedielte van de huzen de ni'jsgierighied van de bewoners opwekten. De meensken vleugen naor de deure om oons te zien en alle gedienen wodden optrokken. Pattie kiender begonnen aachter oons an te lopen, en pattie verbaosde boeren gongen mit heur en doe wi'j bi'j de mark kwammen, hawwe een hiele klofte aachter oons an. Oons teniel was gauw opsleugen; et beston alliend mar uut een touw, dat an vier bomen vaastemaekt wodde, zodat et een laangwarpig vierkaant wodde, en waor wi'j midden in staon gongen. Et eerste pat van de veurstelling beston uut verschillende toeren die deur de honnen uutvoerd wodden; mar wat disse toeren weren, zo'k zels niet weten te zeggen, daor ik te slim vol zat mit mien rolle en in de grootst meugelike onrust verkeerde. Alles wa'k mi'j herinnere is, dat Vitalis niet meer op zien fluite speulde, mar die veur een vioele ommeruild hadde, waor hi'j de oefenings van de honnen mit begeleidde, en waorop hi'j now es daansmeziek, dan weer lieve, vrolike deuntjes speulde. De kloft meensken was al gauw tot an et kore deurdrongen, en a'k meer warktugelik as wel mit een bepaolde bedoeling om mi'j henne keek, dan zag ik dat alle ogen naor oons keken. Doe et eerste stok opholen was, nam Capi een hoolten bakkien in zien bek en dee hi'j op zien aachterste poten de ronde bi'j et "geachte pebliek." As d'r gien centen in et bakkien vullen, dan zette hi'j dit eerst op de grond buten et beriek van de omstaanders en legde dan zien beide poten op de weerspannige toeschouwer, blafte een peer keer en klopte zachies op zien buse, krek as hi'j disse eupendoen wol. Onder et pebliek gong dan een algemien gelach op en iederiene dielde in die vrolikhied.
- Et is een slimme poedel; hi'j wet in wie zien buse et meerste geld zit.
- Kom, stik je hanen in je buse.
- Hi'j zal wat geven!
- Nee, hi'j geft niks!
- Uut de arfenis van je omke zuj' et weerommekriegen.
Aendelik kwam et geld dan ok te veurschien uut et alleronderste puntien van de buse. Ondertussen hul Vitalis, zonder een woord te zeggen, anholdend zien oge op et bakkien en speulde een peer vrolike deuntjes op zien vioele, die hi'j neffens de maote op en daele beweug. Capi kwam even laeter bi'j zien meester weeromme, wiels hi'j et bakkien triomfaantelik in de hoogte hul. Now was et de beurt van Joli-Coeur en van mi'j om op te treden.
- Dames en heren, zee Vitalis, wiels hi'j mit de iene haand zien striekstok zwaaide en mit de aandere mit zien vioele een peer bewegings maekte, oonze veurstelling zal besleuten wodden deur een mooi tenielstok, mit as titel: "De knecht van de heer Joli-Coeur of de domste van de twieje is niet diej' daenken".
Een man, zoas ik bin, vernedert him niet om in 't veurend zien stokken en zien tenielisten an te priezen; ik zegge alliend mar: kiek goed toe, doe de ogen wiedwaegen eupen en maek je hanen vaaste klaor om te klappen. Etgene hi'j een mooi tenielstok nuumde, was in warkelikhied een pantomime; dat wil zeggen een stok, dat mit gebaoren en zonder woorden speuld wodt. En dat mos ok zo wezen, daor twie van de heufdpersonen, Joli-Coeur en Capi, niet praoten konnen en de dadde, (ikzels) niet bi'j staot west wezen zol om twie woorden te uteren. Tot opheldering van et stok en om et spul van de speulders makkeliker te maeken, laste Vitalis van tied tot tied een woortien in, dat een verklaoring gaf an de verschillende toestanen. Zo speulde hi'j ok zachies een kriegsmars bi'j et optreden van de heer Joli-Coeur as engelse generaol, die zien rang en zien fortuin deur een oorlog in Indië kregen hadde. Tot now hadde de heer Joli-Coeur gien aandere knecht as Capi, mar hi'j wol liever een oppasser, daor zien centen him disse kleine weelde veroorloofden; de dieren bin lange genoeg de knechten van de meensken west; et wodde dus hoog tied, dat hi'j hier veraandering in brocht. Wiels hi'j op de komst van die oppasser waachtte, leup de generaol in zien kaemer op en daele en rookte een segare. De meensken mossen es zien wat een rookwolken hi'j et pebliek in et gezicht blaosde. De generaol wodde ongeduldig en ruulde mit zien ogen, as iene die op et punt is in drift uut te basten; hi'j beet op zien lippen en stampte mit zien poten op de grond. Doe hi'j veur de dadde keer stampte, mos ik mit Capi binnen kommen.
Al zo'k mien rolle vergeten wezen, dan zol de hond mi'j die wel herinnerd hebben. Op et geven mement, stak hi'j zien poot naor mi'j uut en brocht hi'j mi'j bi'j de generaol. Doe disse mi'j zag, stak hi'j zien beide hanen wanhopig naor de hemel. Wat, mos dit zien knecht wodden? Hi'j bekeek mi'j doe nauwkeuriger en leup een peer keer schoolderophaelend om mi'j henne. De uutdrokking van zien gezicht was zo dwaes, dat et hiele pebliek schatterde van et lachen: et volk begreep dat hi'j mi'j veur een grote domkop hul; et pebliek verkeerde ok in die waon. Et stok was d'r netuurlik hielemaole op inricht om an et pebliek mien domhied zien te laoten; in ieder teniel mos ik de iene of aandere onhaandighied begaon, wiels Joli-Coeur daorentegen iederkeer gelegenhied vienen mos om zien verstaand en slimhied an de dag te leggen. Doe hi'j mi'j lange tied ankeken hadde nam de generaol mi'j uut medelieden in dienst en gaf hi'j mi'j kommedaosie om de taofel klaor te zetten.
- De generaol geleuft dat de knaop minder dom wezen zal, as hi'j wat eten het, zee Vitalis; wi'j zullen es kieken as dat zo is.
Ik gong an een taofeltien zitten, waor alles op klaor ston. Wat mos ik mit een servet doen? Capi maekte mi'j dudelik, da'k mi'j bedienen mos. Mar hoe? Doe ik d'r lange over docht hadde, sneut ik mien neuze d'r in. De generaol bastte doe in een hattelike lachbujje los en Capi vul op de grond en spattelde mit zien poten in de locht, uut argernis over mien domhied. Doe ik zag, da'k mi'j vergiste, bekeek ik weer et servet en vreug mezels of, op wat wieze ik et bruken mos. Aendelik scheut mi'j wat te binnen; ik ruulde et servet op en bun et as een strik om 'e hals. Weer begon de generaol te lachen en Capi vul opni'j op de grond. En zo gong dat deur tot op et mement, dat de generaol mi'j wanhopig van mien stoel rokte, op mien plak zitten gong en et eten, dat veur mi'j bestemd was, opat. O, hi'j wus wel wat hi'j mit een servet doen mos. Hoe kreers maekte hi'j et in et knoopsgat van zien uniform vaaste en spreidde hi'j et over zien kni'jen uut. Hoe keurig breuk hi'j zien brood en dronk hi'j zien glas leeg. Mar veural dan maekten zien fiene vorms een onweerstaonbere indrok, as hi'j nao ofloop van et dejeuné een tanestokkien vreug en daor een behendig gebruuk van maekte. Dan bastten van alle kaanten de toejuichings los en de veurstelling aendigde mit een waore triomf. Hoe verstaandig was de aep, hoe dom de knecht!



7  Ik leer lezen
Doe'we in oonze harbarge weerommekwammen, maekte Vitalis mi'j zien komplement en ik was zoe'n kemediant, da'k groots was op zien mooie woorden.
Ongetwiefeld beston et gezelschop van de heer Vitalis uut veurtreffelike tenielspeulers - ik hebbe et dan over zien honnen en aap -, mar zi'j bezatten gien grote verscheidenhied an gaoven. As ze drie of vier veurstellings geven hadden, kend'ie heur hiele rippertoire; ze vullen altied weer in herhaeling. Vandaor dawwe niet lange in ien en dezelde stad blieven konnen. Drie daegen nao oonze ankomst in Ussel gongen we daor weer weg. Waor zowwe hennegaon? Ik was vertrouwelik genoeg mit mien meester wodden om disse vraoge an him te stellen.
- Ken ie et laand? zee hi'j, wiels hi'j mi'j ankeek.
- Nee.
- Waoromme vraog ie mi'j dan wao'we hennegaon?
- Om et te weten.
- Wat te weten?
Ik wus niet wa'k zeggen zol en hul et oge mar op de weg, die him as een begruuid dal veur mi'j uutstrekte.
- Al vertel ik jow, gong hi'j deur, dawwe naor Aurillac gaon, om oons dan veerder naor Bordeaux en dan van Bordeaux naor de Pyrenenen te begeven, wat hej' daor dan nog an?
- Mar kennen jow et laand dan?
- Ik bin d'r niet eerder west.
- En toch weten jow wao'we hennegaon?
Hi'j zag mi'j weer een hiel schoft an, asof hi'j in mien ziel lezen wol.
- Ie kun niet lezen, niet waor? zee hi'j doe.
- Nee.
- Weej' wel wat een boek is?
- Jaowel; die neem ie toch mit naor de karke; ik hebbe vaeke mooie boeken zien mit prenties d'r in en mit een leren omslag.
- Goed zo, ie begriepen dus, daj' gebeden in een boek zetten kunnen?
- Ja.
- Ie kun d'r ok aandere dingen inzetten.
Aj' bidden, zeg ie woorden, die je moeke je leerd het, en die deur je oor tot je geest deurdrongen binnen, en die dan op je tonge weerommekommen, aj' ze uutspreken. Now dan, zi'j, die heur gebeden uut boeken opzeggen, ontlienen de woorden, waor die gebeden uut saemensteld binnen, niet an heur onthoold, mar ze zuken ze mit de ogen op in de boeken, waor ze staon; dat is: ze lezen.
- Ik hebbe wel es iene lezen zien, zee ik, groots as iene, die gien dier is en die hiel goed wet, waorover praot wodt.
- Etzelde wat mit de gebeden gebeurt, gebeurt ok mit al et overige. Awwe argens uutrusten, dan za'k je een boek zien laoten, waor de naemen en de geschiedenis in staon van et laand, dao'we deurreizen. Zi'j, die dit laand bewoond of bezocht hebben, tekenden alles wat ze zaggen in zoe'n boek op; ze hebben dat zo jent daon, da'k et alliend mar eupen hoef te doen om et laand te kennen. Et is zo goed asof ik et mit eigen ogen bekiek; ik leer heur geschiedenis krek as et mi'j verteld wodde. Ik was as et waore in et wild grootbrocht en kon mi'j perfoost gien daenkbeeld maeken van de beschaefde wereld. Zien woorden weren veur mi'j een eupenbaoring, die op et eerste gezichte vaeg en lobberig weren, mar mi'j staorigan dudeliker wodden. Ik was wel op schoele west, mar niet langer as een maond en in die tied hadden ze mi'j ok gien boek in hanen geven, en ok gienertied van lezen of schrieven praot; ze hadden mi'j daor eins niks leerd. Ze moe'n hier niet uut opmaeken, dat, al gebeurt dit niet altied op de schoelen, etgene ik vertelle daoromme onmeugelik is. In de tied, wao'k et over hebbe, weren d'r in Frankriek pattie gemienten, die gien schoelen kenden en al weren d'r die ze wel hadden, dan onderwezen de meesters, die daor an et heufd stonnen, om de iene of aandere reden, of omreden ze zels niks wussen, of omreden ze wat aanders te doen hadden, de kiender, die heur toevertrouwd weren, perfoost niks. Dit was ok et geval mit oonze dörpsschoelemeester. Wus hi'j wat? Et is best meugelik en ik wil him hielemaole niet van domhied beschuldigen, mar is et waor, dat hi'j in al die tied, dat ik bi'j him deurbrocht hebbe, mi'j en mien kammeraoden iens es fesoenlike les gaf; hi'j hadde wel wat aanders te doen, daor hi'j van zien vak klompemaeker was. Hi'j was altied mit zien klompen doende en van de vroege morgen tot de laete aovend zag ie de splinters van beuke- en neutebomen om him henne springen. Hi'j praotte aanders gienertied mit oons as om es naor oonze oolden te vraogen of te krimmeneren over de koolde of de regen; mar over lezen of rekenen gienertied een woord. Dat leut hi'j an zien dochter over, die him vervangen mos en odder onder oons holen mos. Mar daor zi'j ni'jster was, dee zi'j krek zoas heur vader en, wiels hi'j mit zien mes of zien beitel warkte, ni'jde zi'j kiebig deur. Ze mossen toch an de kost kommen, en omreden zien twaelf leerlingen allemaole iedere maond mar vuuftig centimes betaelden, was dit nog gien zes francs in de weke, een inkommen waor toch gien twie meensken gedurende dattig daegen van leven konnen; de klompen en de ni'jeri'je vulden an wat de schoele te min opbracht. Ik hadde op schoele dan ok niks leerd, alderdeegst de letters niet.
- Is lezen muuilik? vreu'k an Vitalis, naoda'k een hiele poze, in diepe gedaachten verzonken, naost him lopen hadde.
- Muuilik veur heur, die een geest van bonken hebben en nog muuiliker veur heur, die niet willen. Heb ie een geest van bonken?
- Dat wee'k niet; mar, as jow mi'j et lezen leren willen, geleuf ik da'k mien best doen zol.
- Now, we zullen es kieken, en we hebben nog tied zat.

Tied! Waoromme begonnen wi'j drekt niet? Ik wus doe niet hoe lastig et was om et lezen te leren en ik verbeeldde mi'j, dat a'k een boek eupendee, ik ok vot-en-daolik weten zol wat d'r inston. De aanderedaegs, doe wi'j weer op pad weren, za'k mien meester him veurover bugen en een plaankien, dat haost onder et zaand verstopt lag, opnemen.
- Hier is et boek, waoj' uut lezen leren zullen, zee hi'j.
Dat plaankien, een boek! Ik keek him an om mi'j te overtugen, dat hi'j de spot niet mit mi'j dreef. Doe ik vernam, dat et him eernst was, bekeek ik zien voonst mit meer oplettendhied. Et was inderdaod een aentien hoolt, ofkomstig van een bongel, dat niet langer was as mien aarm en niet brieder as mien beide hanen, mar et was mooi glad. D'r was gien krassien op te bespeuren. Hoe zo'k op dat plaankien lezen kunnen en wat ston d'r op te lezen?
- Ie daenken d'r over, wat? zee Vitalis lachend.
- Jow drieven de spot mit mi'j.
- Beslist niet, beste jonge; spot is goed om een slecht kerakter te beteren, mar ie moe'n die gienertied tegenover onwetendhied bruken: dat zol een bewies van eigen domhied wezen. Awwe bi'j dat bossien binnen, zuwwe een posien uutrusten en za'k je zienlaoten, hoej' iene mit een stokkien hoolt lezen leren kunnen.

Al rieklik gauw hawwe et anwezen plak beriekt en zetten oonze begage op 'e grond, wiels wi'j in et grös liggengongen waortussen de koebloempies al begonnen uut te lopen. Joli-Coeur wodde van zien ketten losmaekt en bruukte de gelegenhied om in een boom te klimmen en es flink an de takken te schudden, mar ok om de neuten d'r of valen te laoten, wiels de honnen, vule kalmer weren omreden zi'j ofpiegeld weren, heur naost oons te slaopen legden. Vitalis haelde doe een mes uut de buse en perbeerde een hiel dun reepien hoolt van et plaankien of te fieken. Doe hi'j daorin slaegd was, wreef hi'j dit glad en breuk et doe in geliekese grote stokkies, zodat hi'j omdebi'j vierentwintig blokkies hoolt hadde. Ik bleef mar strak naor him kieken, mar ik moet bekennen, da'k, ondaanks mien vlogge geest, perfoost niet begreep, hoej' van dat hoolt een boek maeken kunnen; want hoe onwetend ik ok wezen moch, wus ik toch, dat een boek uut eenstokmennig blaeden pepier beston, waor zwatte feguren op tekend weren. Waor weren de blaeden pepier? Waor stonnen de zwatte feguren?
- Op ieder blokkien hoolt za'k morgen mit de punt van mien mes een letter uut et alfabet fieken. Op die wieze kuj' makkelik de letters leren en aj' die zonder haeperen kennen, en ze drekt weten te numen, dan kuj' de iene naost de aandere leggen en woorden spellen. Aj' dan die woorden weten, die ik je zegge, dan kuj' lezen.

Ik hadde mien busen gauw vol mit een protte van die blokkies en binnenkot kende ik de letters ok; mar lezen, dat was nog wat aanders; dat gong zo vlogge niet en d'r kwam alderdeegst een ogenblik, waorop et mi'j berouwde, da'k et leren wild hadde. Ik moet d'r wel bi'j zeggen, om mi'jzels recht te doen, dat dit niet uut luihied was, mar wel uut eigenliefde. Vitalis leerde toegelieke mit mi'j de letters an Capi; omreden die de ciefers van de uren wel ontholen kund hadde, zol hi'j ok wel in staot wezen om de letters in zien onthoold op te nemen. We leerden dus oonze lessen in gezaemlikhied; ik was de schoelekammeraod van Capi wodden, of, zoj' willen, hi'j mientes. Capi hoefde de letters niet op te numen, zoas ikke wel doen mos, want hi'j kon niet praoten, mar as oonze blokkies op et grös uutspreided laggen, dan mos hi'j mit zien pote de letters anwiezen, die Vitalis opgaf. In et eerst gong ik hadder veuruut as de hond; mar al wa'k verstaandiger, zien onthoold was starker: as hi'j ienkeer wat goed leerd hadde, dan wus hi'j dat veur zien hiele leven; hi'j vergat et gienertied, en omreden hi'j gien ofleiding hadde, twiefelde hi'j zelden en vergiste him gienertied. A'k een fout maekte, dan zee oonze meester altied:
- Capi zal eerder lezen kunnen as Rémi.
En de hond, die dat grif begreep, kwispelde triomfaantelik mit zien steert.
- Dommer as een dier is goed op et teniel, mar in de warkelikhied is et een schaande. Dat hinderde mi'j beheurlik en ik legde mi'j mit hatte en ziel op mien studie toe; wiels de hond niet veerder kwam as zien naeme op te schrieven, moch et mi'j binnenkot lokken om in een boek te lezen.
- Now ie lezen en schrieven kunnen, zee Vitalis, wi'j' grif ok wel meziek leren?
- A'k meziek ken, zo'k dan ok zo zingen kunnen as ieje?
- Wi'j' dan zingen zoas ikke?
- O, niet zoas ieje, ik weet hiel goed, dat dat onmeugelik is mar ik wil graeg zingen.
- Ie luusteren dus naor mi'j, a'k zinge?
- Ja, et is veur mi'j een groot plezier; een nachtegaal zingt mooi, mar ik vien jow stemme mooier; en butendat is dat ok in et hielemaole niet etzelde; as ie zingen, dan kuj' van mi'j maeken waj' willen; ik vuul dan omstebeurten lust om te goelen en te lachen en misschien zuj' et mal van mi'j vienen, a'k jow zegge, dat, as ie een lief zaacht deuntien zingen, et mi'j krek is of ik bi'j vrouw Barberin bin, dan daenk ik an heur en dan zie ik heur in oons huus; en toch begriep ik de woorden niet, diej' zeggen. Wiels ik mit him praotte, zag ik him an en et scheen mi'j toe, dat zien ogen nattig wodden; ik zweeg doe en vreug a'k him leed dee. Nee, mien kiend, zee hi'j mit beweugen stemme, mar ie herinneren mi'j an mien eigen jonkhied, an de goeie oolde tied. Wees gerust, ik zal jow zingen leren en omreden ie slim gevulig binnen, zuj' traonen weten op te wekken en zullen de meensken je toejuichen; dat zuj' nog zien...

Opiens wodde hi'j stille en ik miende te begriepen, dat hi'j liever niet over dit onderwarp deurpraoten wol. Mar wat reden hi'j daortoe hadde, kon ik niet raoden. Naotied eerst he'k die verneumen; hiel vule laeter eerst en onder de treurigste omstanigheden, mar die ik wel vertellen zal as mien verhael zoveer is. De aanderedaegs schreef mien meester meziek veur mi'j, op dezelde wieze as hi'j de letters veur mi'j maekt hadde. Mar ditkeer was zien wark vule muuiliker, want de verschillende tekens die veur de meziek bruukt wodden, bin wel zo saemensteld krek as die van et alphabet. Om mien busen niet al te vol te maeken, bruukte hi'j de blokkies hoolt an beide kaanten en naodat hi'j an iedere kaante vuuf strepen trokken hadde, die de notebalke veurstellen mossen, karfde hi'j op et iene een f- en op et aandere een g-sleutel. Doe hi'j daor klaor mit was, begonnen zien lessen en ik moet bekennen, dat ze mi'j niet minder muuilik vullen as de veurige. Meer as iens begon Vitalis, die zo geduldig mit zien honnen was, an mi'j te wanhopen.
- Aj' een dier wat leren, dan hool ie je in, want dan weej' dat et een dier is, mar mit jow is mi'j dat haost onmeugelik. Hi'j stak dan op de meerst andoenlike wieze de hanen naor de hemel uut en leut ze dan mit een harde klap op zien dijen daelekommen.

Joli-Coeur, die alles altied herhaelde wat hi'j mal vun, hadde disse beweging ok naodaon, en omreden hi'j altied bi'j mien lessen was, speet et mi'j allemachtig, a'k mi'j vergiste en him zien aarms weer naor de hemel opstikken zag.
- Alderdeegst Joli-Coeur lacht je uut, reup Vitalis.
A'k durfd hadde, zo'k as bescheid geven hebben, dat hi'j liekegoed de meester as de leerling bespotte, mar uut eerbied en uut aangst hul ik gelokkig dit gezegde altied veur mi'j; ik stelde mi'j tevreden mit et tegen mezels te zeggen, as Joli-Coeur mit dit gebaor begon en daor een mal gezichte bi'j trok, etgene mi'j toch altied een betien verlochting gaf. Doe de eerste stappen mit min of meer muuite zet weren, ha'k ok de voldoening om een deuntien neurienen te kunnen, dat Vitalis op een blad pepier schreven hadde. Die dag bleef hi'j zien kalmte beweren en tikte alderdeegst een peer keer vrundschoppelik op mien wange, wiels hi'j d'r bi'j zee , dat a'k zo deurgong, ik riekaans een groot zanger wodden zol. Mar die vodderings moej' begriepen, gongen niet in een peer daegen mar hadden weken en maonden neudig, da'k alsmar mien busen mit blokkies hoolt vol doen mos. Ok was mien wark niet zo geregeld as bi'j een schoelekiend en et was alliend mar in verleuren ogenblikken, dat mien meester mi'j les geven kon. Iedere dag hawwe oonze wandeling, die now es kot, dan weer lange was, al naor maote de dörpen veer van mekaander laggen; rondomme mowwe een veurstelling geven, wao'we kaans hadden om genoeg te verdienen; de honnen en Joli-Coeur mossen daegeliks heur rippetisie holen en wi'j mossen veur oons morgenbroggien en et middageten zorgen. As dat allemaole oflopen was, kon d'r eerst an de meziekles docht wodden; meerstal hadde ze plak bi'j een hoolderd onder een boom of wel op een hoop stienen, wiels et grös of de weg dan bruukt wodde om d'r mien blokkies op uut te leggen. Disse opvoeding leek in et minst niet op die, wat aandere kiender kregen, die niks te doen hebben as te leren en heur toch altied beklaegen, dat ze gien tied hebben om heur plicht te doen. Mar d'r is wat belangrieker as de tied diej' mit warken deurbrengen: de inspanning, die wi'j an dat wark wijden; et is niet et ure, dawwe an oonze les geven, om ze in et onthoold te prenten, mar de wil, die et mit him brengt, om ze te leren. Gelokkig was mien wilskracht zo groot, da'k mi'j gienertied ofleiden leut deur etgene om oons gebeurde. Wat zo'k leerd hebben, a'k altied in een kaemer warken kund hadde, mit mien hanen op mien oren en de ogen in de boeken, zoas pattie schoelejongen! Daor kwam bi'j oons niks van in, want wi'j hadden gien kaemer, wao'we oons in opsluten konnen en awwe op de grote weg leupen, mos ik wel goed uutkieken, wao'k mien bienen daelezette, omreden ik aanders lichtkaans stroffelen zol. Ik leerde toch wat en leerde ok vere reizen maeken, wat niet minder betekende as de lessen van Vitalis. Ik was mar een schriel kereltien, doe ik bi'j vrouw Barberin leefde en de wieze, waorop over mi'j praot wodde, dudede dit an: "een stadskiend", hadde Barberin zegd, "mit te kotte bienen en aarms" hadde Vitalis d'r bi'j zegd. Bi'j mien meester en in de buterlocht wodden mien aarms en bienen starker, mien longen ontwikkelden heur; kotomme, ik wodde tegen weer en wiend hadded en was in kotte tied in staot om liekegoed koolde as waarmte, en muuihied as ontberings te verdregen. En disse leertied was mien gelok, want hi'j stelde mi'j in staot om weerstaand te bieden an de tegenslaegen, die mi'j meer as iens treffen zollen, hadde en hiele slimme beproevings in mien jeugd.


8  Barg en dal
Wi'j hebben et zudelik pat van Frankriek deurkruust: Auvergne, Velay, Vivarais, Quercy, Rouergue, Cevennes en Languedoc. Oonze meniere van reizen heurde tot de ienvooldigste: we leupen altied mar recht toe recht an; en awwe bi'j een dörp kwammen, dat oons niet al te aarmoedig toe leek, dan maekten we de neudige risselvaosies veur een feestelike intocht. Ik struupte de honnen kleraosie an, maekte et kapsel van Dolce in odder en doste Zerbino zo mooi meugelik uut, wiels ik op Capi zien oge een pleister plakte om him zien rolle van een oolde knorrepot speulen te laoten, en bi'j slot van zaeke dwong ik Joli-Coeur om zien generaalsrok an te trekken. Dat was nog et muuilikste stok van mien wark, want de aep, die hiel goed wus, dat dit pak veurof gong an etgene hi'j te doen kriegen zol, verdedigde him zolange meugelik en bedocht de vremdste meraokels om mi'j et anstrupen van de kleren te beletten. Ik reup dan Capi te hulpe en deur zien haandighied, instinkt en slimheid lokte et mi'j meerstal him de baos te wodden. Awwe allemaole in groot tenue weren, haelde Vitalis zien fluite te veurschien en trokken we as in een geregelde odder et dörp binnen. Zo gauw et tal ni'jsgierigen genoeg was, gavven wi'j een veurstelling, mar as d'r niet genoeg volk op of kwam om een goeie ontvangst verwaachten te kunnen, dan leupen we deur. Mar in de steden bleven we vaeks een dag of wat langer en morgens moch ik dan te kuieren gaon, a'k daortoe nocht an hadde. Ik nam Capi dan mit. Capi gewoon as hond, zonder zien kemediepakien an, dreutelde dan mit mi'j deur de straoten. Vitalis die mi'j gewoonlik niet veer vot gaon leut, gaf mi'j disse vri'jhied dan graeg.

- Deur et toeval je deur Fraankriek voert op een leeftied, die aandere kiender meerstal op de schoelebaanken deurbrengen, moej' perberen om alles te zien en te heuren. Aj' in de perblemen zitten, wat zien daj' niet thuusbrengen kunnen, of mi'j et iene of aander te vraogen hebben, komme dan gerust bi'j me. Misschien kan 'k d'r je niet altied een bescheid op geven, want ik beweer perfoost niet, da'k alles weet, mar kan ok zomar es wezen, da'k vaeks an je ni'jsgierighied voldoen kan. Ik bin niet altied direkteur van een troep dresseerde honnen west en ik hebbe wel wat aanders leerd, dat mi'j now van passe komt, om Capi en de heer Joli-Coeur an et geëerde gezelschop veur te stellen.
- Wat dan?
- Dat za'k je laeter wel es vertellen. Veur now hoej' alliend mar te weten, dat een man mit geleerde honnen wel es hiel wat aanders in de wereld daon hebben kan. En weet dan ok, dat, al beheur ie now tot iene van de leegste stanen in de maotschoppi'je, daj' tot een hoogere kommen kunnen, aj' willen. Dit hangt ok een betien van et toeval of, mar een protte van jezels. Aj' naor mien lessen luusteren en mien raod opvolgen, dan zuj' laeter, aj' oolder binnen, mit een gevuulte van genegenhied en daankberhied weerommedaenken an de aarme muzikaant, die jow zovule schrik anjaegde, doe hi'j je van je pleegmoeke mitnam; ik verbele mi'j, dat oons treffen tot jow gelok leiden moet.

Wat kon die staand wezen, waorover mien meester vaeke mit een geheimzinnighied praotte?  Disse vraoge wekte iederkeer mien ni'jsgierighied op en hul mien geest de hieltied doende. As hi'j zoe'n hoge betrekking in de maotschoppi'je had hadde, waoromme was hi'j dan tot zoe'n legen iene ofdaeld? Hi'j beweerde, da'k mezels tot een betere pesisie opwarken kon, a'k dat wol; ik, die niks was, niks wus, zonder femilie of iene om mi'j te helpen. Waoromme was hi'j dan zels zovule minder wodden?

Naodawwe Auvergne uut gaon weren, hawwe oons naor de golvende vlakte van Quercy begeven. Gien laand is aarmer en treuriger as dit. En wat butendat de indrok, die de reiziger in disse streek krigt, nog starker maekt, is, dat d'r haost nargens een betien waeter te bespeuren is. Gien revier, gien laekien, nog gien viever. Hier en daor een stienachtige bedding van een stroom, die now hielemaole uutdreugd was. Et waeter was in de diepte verdwenen en hadde him onder de grond verstopt, om argens aanders op te brobbelen en revieren of fonteinen te vormen. Midden in disse vlakte, die op et tiedstip, dawwe heur bezochten hielendal dorre was deur de dreugte, ligt et beheurlik grote dörp Bastide-Murat; wi'j brochten daor de naacht deur op de vliering van een harbarge.
- Hier, zee Vitalis, doe we aovens, veur we oons op bedde begavven, en nog een posien praoten bleven, hier is een man geboren die duzenden soldaoten sneuvelen laoten het, die zien loopbaene as staljonge begonnen is, en as vost en keuning an et aende kommen is; hi'j hiette Murat; et volk het een held van him maekt en zien naeme an dit dörp geven; ik hebbe him kend en alderdeegst vaeke mit him praot.
Ik kon een vraoge niet inholen.
- Doe hi'j staljongen was?
- Nee, zee Vitalis lachend, doe hi'j keuning was.
Et is veur de eerste keer, da'k in Bastide kwam en ik hebbe him in Napels, midden tussen zien hofholing, kend.
- Hebben jow een keuning kend?
Ik vermoed, dat de toon waor ik dit op uutreup, een betien vrem overkwam, want mien meester bastte in lachen uut. Wi'j zatten op een baank veur de stal, mit oonze rogge tegen de mure leund, waorop de waarmte van de dag nog ofstraolde. Vlakbi'j, in een bossien mit vleugeltiesbomen, zongen de nachtegaals. Veur oons, hoge boven de dakken, steeg de maone zachies naor de hemel. Disse aovend was veur oons des te genoegliker, omreden de dag branend hiete west was was.
- Wij' al haost slaopen, vreug Vitalis mi'j, of za'k je de geschiedenis van keuning Murat vertellen?
- O, ja, de geschiedenis van de keuning.
Hi'j verhaelde mi'j doe zien levensloop en uren lange bleven we op die baank zitten; hi'j vertelde altied mar deur, wiels ik an zien lippen hong en zien gezicht deur et bleeke locht van de maone beschenen wodde. Was dat alles meugelik, niet alliend meugelik, mar waor! Tot op dat stuit ha'k in et minst gien benul had wat geschiedenis eins was. Wie zol ze mi'j iens verteld hebben? Vrouw Barberin grif niet; zi'j wus et zels niet. Zi'j was in Chavanon geboren en ze hoopte daor weg te raeken. Heur gedaachten weren gienertied veerder gaon as heur ogen. En veur heur ogen lag et hielal besleuten in et laandschop, waor ze de zunne ondergaon zag aachter de barg Hudouze. Mien meester hadde een keuning zien; die keuning hadde tegen him praot. Wat was mien meester dan toch in zien jonkhied west? En deur wat oorzaeke was hi'j op zien oolde dag wodden wat hi'j now was? Jow zullen et mit mi'j iens wezen moeten, dat dit meer as genoeg was om een kiendergeest doende te holen, zo vatber veur al wat wonderlik is.



9  Ik kom een reus mit zeuvenmijls leerzen tegen
Doe wi'j et druge en onvruchtbere laandschop verlaoten hadden, daelden wi'j naor et mooie en liefelike dal van de Dordogne, dawwe bi'j kleine dagreizen deurtrokken, want een riek laand het rieke burgers en omreden oonze veurstellings slim talriek weren, stroomde et geld in Capi zien bakkien binnen. Een alderliefste brogge, die in de dieze oons toescheen en an haastdraoden leek te hangen, stak boven een briede revier uut, die rustig tussen zien walkaanten deurkabbelde; et is de brogge van Cubzac en de revier is de Dordogne. Een oolde bouwvallige stad mit grachten en wallen, mit torens en een klooster, mit een ofstekking van van invalen muren, mit bossies waor et iemertien him onophooldelik heuren lat dat is Saint-Emilion. Mar dat alles staot mi'j alliend mar lobberig veur de geest, wiels een aander schouwspul mi'j vule meer troffen het, wel zoe'n diepe indrok op mi'j maekte, da'k et mi'j nog levendig heugen kan. Wi'j hadden de naacht in een hiel aarm dörp deurbrocht, wao'we de aanderemorgens drekt al bi'j et lochtwodden weer weggongen. Een hiele poze naotied hawwe een mennige volgd, doe wi'j opiens, in plak van de wingerds, die langs et pad gruuiden, een eupen vlakte veur oons liggen zaggen, krek as opiens, deur een toverstok, een gedien optrokken was. Een briede revier kronkelde zachies om de heuvel henne, die wi'j opklommen, en an ginne kaante van die revier zaggen we de dakken en torens van een grote stad, waorvan de greens mit de aender saemensmultte. Wat een huzen! Wat een schostienen! De iene al hooger en nauwer as de aander. Ze stonnen daor as pilaoren, die een zwatte rookkolom opstiegen leuten, priesgeven an de grillen van een lichte frisse wiend, en boven de stad pakten ze heur tot een donkere wolke saemen. Middenop die revier en an de kaante laggen een tal schippen, die as bomen van een groot bos heur verheven, waorvan tuug en masten, zeilen en vlaggen in mekaander grepen en heur verwarden, as de wiend d'r onder speulde. Ie heurden een dof gedreun, et geluud van rammelend iezer en zwaore haemerslaegen, wiels daor bovenuut an ien stok deur et rattellen van rietugen klonk, diej' in je verbeelding over de kaante rieden zaggen.
- Dat is Bordeaux, zee Vitalis.
Veur een kiend, dat een opvoeding geneuten hadde as ikke, en an now toe alliend mar aarme dörpen of kleine statties zien hadde, was et krek a'k opiens in een toverwereld daelezet wodde. Onwillekeurig bleef ik stillestaon en steerde ik strak veur mi'j uut. Mar al gauw wodde mien blik toch deur iene punt vaasteholen: de revier en de schippen, die heur bedekten. Daor ha'k mi'j gienertied een veurstelling van maeken kund en ik begreep d'r dan ok niks van. Schippen in volle zeilen zakten staorig de revier of, mooi schuin overhellend naor iene kaante, wiels aandere boten de revier opvoeren; ik zag ok goenend die onbewegelik liggen bleven, krek as ze een eilaand weren, en weer aanderen, die om heurzels hennedri'jden, zonder dat iene d'r wat van vernam, waoromme ze disse draaiings maekten; aendelik weren d'r ok boten zonder masten, alderdeegst zonder zeilen, mar die hadden een schostien, waoruut een dwarrelende kelom van rook naor de hemel opsteeg; disse beweugen heur mit een rotgang alle kaanten uut en leuten in et gele waeter voren van wit schoem aachter.

- Et is now vloed, zee Vitalis, mi'j bescheid gevende, zonder da'k him wat vraogd hadde; d'r bin daoronder schippen, die uut volle zee kommen en een lange reize aachter de rogge hebben; die bin verkleurd en haost verroest; d'r bin aanderen die eerst de haven verlaoten, in et midden van de revier liggengaon, om heurzels dri'jen en mit hulpe van heur ankers de hieltied de steven bieden an de opkommenden vloed. Die zovule rook geven dat bin sleepboten. Wat een vremde woorden weren dit veur mi'j! Wat een ni'je gedaachten rezen veur mien geest! Doe we bi'j de brogge kommen weren, die Bastide mit Bordeaux verbient, hadde Vitalis de tied nog niet had om mi'j alderdeegst mar op een honderdste pat van mien vraogen, die ik him doen wol, een bescheid te geven. Tot now an toe was oons verblief in dörpen gienertied van lange duur west, want deur de aord van oonze veurstellings mossen we wel daegeliks een aandere plak zuken, om iederkeer een ni'j pebliek te vienen. Awwe de vier of vuuf stokken, waor oons rippetoir uut beston, speuld hadden, dan mossen we weer van veuren of an beginnen. Mar Bordeaux was een grote stad, wao'we vaeke van pebliek verwisselen konnen en gerust drie of vier veurstellings geven konnen, zonder dat de toeschouwers oons uutfluiten zollen. Van Bordeaux zowwe naor Pau gaon. Oons reisplan voerde oons over dat uutstrekt moeras, dat van de haven van Bordeaux tot an de Pyrenenen uutstrekt en de Landes hiet. Hoewel ik niet de moes uut de faobel bin, die bi'j alles wat zi'j zicht verbaosd is of heur veralderaosie en schrik daorover te kennen geft, kree'k toch de eerste dag een schrik, die mien meester vaeke lachen leut en tot an Pau mi'j mit zien spot vervolgen dee. Et was zeuven of acht daegen leden, sund wi'j Bordeaux verlaoten hadden en naodawwe eerst de walkaante van de Garonne volgd weren, verleuten wi'j disse en sleugen de weg naor Mont-de-Marsan in, die deur de vlakte leup. Gien wingerden of greiden weren et now, die oons oge bekoorden, mar bossen van pienbomen en heidevelden. De huzen wodden alderdeegst al gauw zeldzemer en armer. Daornao bereikten wi'j een onmetelike vlakte, die zo veer oonze ogen zien konnen, heur zachies golvend veur oons uutstrekte. Gien bouwlaand, gien bos, mar een griesachtige bojem in de veerte, en langs de weg, bedekt mit een zaacht mos, druge struken en deur de wiend knakt kreupelhoolt.
- Hier biwwe in de Landes, zee Vitalis; wi'j moe'n now nog twintig of vuventwintig mijlen deur disse woestijn ofleggen. Ie meugen je bienen dus wel wat moed inspreken. Niet alliend mien bienen, mar ok mien heufd en hatte hadden daor verlet van; want op disse weg, die gienertied scheen op te holen, wodde ie deur een lobberig gevuulte van weemoed, ja van wanhoop angrepen. Sund die tied he'k pattie zeereizen maekt, en a'k middenop de oceaan was, zonder een zeil in et gezichte, maekte him altied weer diezelde onbeschriefelik zwaormoedige stemming van mi'j meester, die ik in disse verlaoten streek vuuld hadde. Wi'j leupen altied mar deur, zonder dawwe ok mar een mement vernammen, dawwe veerder kwammen. Now en dan wodde oonze tocht ofwisseld deur een klein groepien bomen, mar disse gavven an et laandschop gien vroliker kerakter. Et weren gewoonlik pienbomen, waorvan de takken an de toppe offiekt weren. Over de hiele bast weren diepe inkarvings maekt en uut die rooie wonden droop et witte kristalliseerde sap. As de wiend bi'j vlaegen deur de takken goesde, dan maekte dat een klaegend geluud, krek as de aarme pienigde bomen zels over heur wonden treurden. Vitalis hadde mi'j zegd, dawwe die aovend een dörp berieken zollen, waor wi'j een naachtverblief vienen konnen. Mar doe de aovend dichterbi'j kwam, bespeurden wi'j niks, dat oons de naobi'jhied van een dörp dee vermoeden: gien bouwlaand, gien weidend vee, gien betien rook, die uut een huus opsteeg. Wi'j hadden een hiele dag lopen; ik was doodmu en een gevuulte van uutputting hadde him meester van mi'j maekt. Zol dat vurig weenskte dörp dan gienertied op disse onaendig lange weg verschienen? Hoe ik ok rondkeek, ik zag niks aanders om mi'j henne as de vlakte, waorvan et lege kreupelhoolt al meer en meer verdween in de toenemende duusternis. Et gunteren naor rust hadde oons wat hadder lopen laoten en mien meester alderdeegst, niettegenstaonde dat hi'j wend was om vere reizen te maeken, scheen bakkeran te wezen. Hi'j wol alderdeegst een mement an de kaante van de weg rusten gaon. Mar in plak da'k naost him zitten gong, beklom ik een klein heuveltien, die mit bremstruken begruuid was en him op geringe ofstaand van oons verheef, om te kieken a'k niet wat locht ontdekken kon. Ik reup Capi om mit mi'j mit te gaon; mar Capi was ok mu en hi'j dee krek asof hi'j mi'j niet heurde, wat zien gewoonte wel vaeker was, as hi'j gien nocht vuulde om mi'j geheurzem te wezen.
- Bi'j' bange? vreug Vitalis.
Disse woorden deden mi'j besluten om niet langer an te dringen en ik gong alliend op ontdekkingstocht uut: ik wol mi'j ok niet langer de spot van mien meester welgevallen laoten, daor ik in et minst gien aangst vuulde. Et was onderdehaand hielemaole duuster wodden; de maone scheen niet, mar een peer steerns flikkerden an de locht en verspreidden een flauw lochien, waordeur de lochte nevels zichtber weren. Wiels ik deurleup en now es rechts dan naor links keek, vernam ik, dat disse nevelachtige twielochten een zonderlinge vorm an alle dingen gaf; ik mos d'r goed over prakkeseren, eer ik et kreupelhoolt, de bremstruken en veural de lege bomen onderscheiden kon; zi'j leken van veerof allemaole op levendige wezens, die pat uutmaekten van een toverwereld. Dat was nuver en et scheen, dat in twielochten de vlakte een veraandering ondergaon hadde en ze mit geheimzinnige wezens bevolkt wodden was. De gedaachte kwam in mi'j op, waoromme wee'k zels niet, dat een aander in mien plak misschien wel bange wodden wezen zol; dat was hiel goed meugelik, omreden Vitalis mi'j vraogd hadde a'k wel es bange was; toch vuulde ik veur mezels in et minst gien aangst. Naor maote ik hoger klom, wodden de struken ok groter en et hoolt starker; de toppen van de bomen riekten alderdeegst vaeke boven mien heufd en ik was pattietoeren genoodzaakt om mi'j te bukken. Toch ha'k gauw de kruun beriekt. Mar hoe ik ok om mi'j henne steerde en zocht, ik bespeurde nargens een stippeltien locht. Mien blik verleur him in de duusternis: alliend mar lobberige vorms, zonderlinge gedaonten, brummelstruken, die heur takken naor mi'j schenen uut te stikken krek as et lange beweegbere aarms weren, seins daansende struken schenen. Doe ik niks ontdekken kon wat mi'j op ien of aander dörp wees, luusterde ik mit inholen aosem a'k seins ok wat geluud, et beulen van een koe of et blaffen van een hond, een boerewoning verraoden moch. Naoda'k een hiel schoft mit een protte andacht alles goed bekeken hadde, gong d'r mi'j opiens een rilling deur de leden; de stilte, die in de Landes heerste, dee mi'j huteren, maekte mi'j benauwdachtig. Waoromme? Dat wus ik zels niet. Grif was et mien ienzemhied en et naachtelik ure. In ieder geval, ik vuulde da'k in geveer was. Op etzelde stuit, da'k in groote aangst om mi'j henne steerde, vernam ik dat een lange gedaonte, die boven de struken uutstak, hiel vlogge beweug en toegeliekertied heurde ik wat in et kreupelhoolt risselen. Ik perbeerde mezels wies te maeken, dat dit et gevolg was van mien aangt en dat etgene ik veur een schimme hul niks aanders as een boom was, die mien andacht in et eerst ontgaon was. Mar wat was dan dat lewaai? Et was hielemaole wiendstille. Alderdeegst de kleinste takken bewegen niet uut heurzels; et mos, zo niet de wiend, dan een meenske wezen, die ze henne-weer-denne beweug. Een meenske? Nee, dat grote zwatte lichem, dat mi'j naoderde, kon gien meenske wezen; een dier eerder, een hiele grote naachtvoegel, of een grote spinnekop op vier poten, waorvan de ielige ledemaoten boven et hoolt en de struken uutstakken en tegen de bleke aovendlocht ofstakken. Grif was et, dat dit dier op ondaenkber lange poten meer en meer, mit grote sprongen alderdeegst, dichter bi'j mi'j kwam. Zonder twiefel hadde et mi'j zien en et kwam op mi'j of. Disse gedaachte dee mi'j mien krachten herwinnen en mi'j omkerende, vleug ik de barg of om mi'j weer bi'j Vitalis te voegen. Mar, wat vremd, ik daelde minder vlogge, a'k stegen was; ik verwarde mi'j iederkeer tussen et hakhoolt en verwondde mi'j algedurig an de takken, etgene mi'j noodzaekte om bi'j iedere stap stille te staon. Wiels ik mi'j in een bossien verscheul, keek ik es aachter mi'j: et dier kwam nog de hieltied dichterbi'j; et kwam op mi'j of. Gelokkig was et kreupelhoolt anmarkelik minder wodden en kon ik dus over et grös hadder lopen. Mar hoe ik mi'j ok haostte, et dier leup nog vlogger, ik hoefde niet iens meer omme te kieken, ik vuulde et al in mien rogge. Ik haelde gien aosem meer, ik stikte haost van aangst en van et hadde lopen; ik waogde toch nog ien laeste poging en vul veur de bienen van mien meester daele, wiels de drie honnen, die opiens in de bienen kommen weren, begonnen te blaffen. Ik herhaelde warktugelik alliend mar:
- Een beest! een beest!
Onder et blaffen van de honnen heurde ik opiens een luud gelach. Op etzelde stuit vuulde ik de haand van mien meester op mien schoolder en dwong hi'j mi'j om mi'j omme te dri'jen.
- Et beest bi'j' zels; kiek es omme, aj' durven.
Zien lach meer nog as zien woorden, hadden mi'j weer tot mezels brocht; ik dee mien ogen eupen en volgde de richting van zien haand. De verschiening, die mi'j zo bange maekt hadde, was stille staon blieven; ze ston onbewegelik op de weg. Toch vuulde ik mi'j nog een betien bange, dat moe'k eerlik bekennen, mar ik was niet meer alliend op de vlakte; Vitalis was bi'j mi'j; de honnen stonnen naost mi'j; de stilte en de ienzemhied hadden now heur vat op mi'j verleuren. Ik kreeg weer moed en steerde flink in de ronte. Was et een dier? Was et een meenske? Et hadde een meenselik lichem en ok een heufd en aarms. Mar et hadde de haorige huud van een dier en twie lange, maegere poten waor et op ston. Hoewel et stikkedonker was, kon ik die biezunderheden toch onderscheiden, want disse grote gedaonte tekende him zwat of geliek een silhouet tegen de hemel, waor talloze steerns een zaacht schiensel verspreidden. Lichtkaans zol et lange duurd hebben eer ik mezels op mien vraoge een bescheid geven kund hadde, zo mien meester niet tegen de gedaonte begonnen was te praoten.
- Kun jow mi'j ok zeggen awwe nog veer van een dörp verwiederd binnen? vreug hi'j.
Et was dus een meenske, daoj' tegen praoten konnen? Mar as bescheid heurde ik niks as een scharpe lach geliek an et raozen van een voegel. Et was dus een dier? Mar mien meester gong deur mit vraogen, etgene ik as slim onverstaandig van him beschouwde, want iederiene wet, dat al meugen dieren somstieden verstaon waj' zeggen, zi'j toch gienertied bescheid geven kunnen. Hoe groot was dan ok mien veralderaosie doe et dier zee, dat d'r gien inkeld huus in oonze kontreinen was, mar alliend een schaopskooi, waor hi'j oons hennebrengen wol. Hi'j praotte, mar hoe kwam et dan dat hi'j poten hadde? A'k durfd hadde, zo'k dichter naor him toe gaon wezen, om te kieken hoe zien poten maekt weren, en hoewel hi'j in hielemaole niet gemeen scheen te wezen, ha'k toch daortoe de moed niet, en mien zak opnemende, volgde ik mien meester zonder wat te zeggen.
- Hej' now zien, wat jow zovule schrik anjaegd het? vreug hi'j me onderwegens.
- Ja, mar ik weet niet wat et was; bin d'r dan reuzen in dit laand?
- Ja, as zi'j op stelten lopen.
Hi'j vertelde mi'j doe dat de bewoners van de Landes, om de moerassige en zaandige streken te deurkruzen zonder tot an de heupen toe deur de modder te baggeren, heur van lange stokken bedienen, die van een beugel veurzien binnen en waorop zi'j heur bienen vaastemaeken.
- Op die wieze wodden zi'j veur bange kiender reuzen mit zeuvenmijlsleerzen.


10  Veur de rechter
Van Pau he'k een slim angenaeme indrok kregen: in disse stad wi'jt et haost gienertied. En omreden wi'j heur in de winter bezochten, overdag op straote weren of op eupenbaore pleinen oonze veurstellings gavven, moej' me geleuven, dat et verblief daor veur mi'j een genot was. Toch was dit niet de oorzaeke, dawwe, in tegenstelling tot oonze gewoonte, zolange op een zelde plak bleven; et was een aandere, slim overwegende reden: de overvloedige opbrengst van oonze veurstellings. Wi'j hadden durende de winter de hieltied een talriek kienderpebliek dat oons rippetoir gienertied muui wodde en gienertied reup: "Is et alweer etzelde." Veur et grootste pat weren et engelse kiender: opscheuten knaopen mit rooie wangen en kleine maegies mit grote ogen, die haost lieke mooi weren as die van Dolce. Bi'j die gelegenhied leerde ik de Albert's, de Huntley's en aander lekkers kennen, waormit zi'j, veur dat ze naor de veurstelling gongen, altied heur busen vulden om ze dan mit rejaole haand tussen Joli-Coeur, de honnen en mi'j te verpatten. Doe de meitied him deur een peer waarme daegen ankondigde, wodde oons pebliek minder talriek en nao de veurstelling kwammen de kiender bi'j oons; ze kwammen now ofscheid van oons nemen, want de aandere dag zollen ze votgaon. Binnenkot stonnen wi'j weer hielemaole alliend op de pleinen en mossen wi'j d'r ok weer an gaon daenken om aandere plakken op te zuken. Op een morgen begavven we oons op weg en in kotte tied hawwe de stad hielemaole uut et gezichte verleuren. Oons zwarvend leven hadde weer een begin neumen en wi'j volgden weer de grote weg. Een hiele poze laeter, hoevule daegen en weken wee'k niet, leupen wi'j de hieltied recht toe, recht an, now es een dal deurtrekkende, dan weer een heuvel overklimmende, wiels an oonze rechterhaand de blauwe toppen van de Pyrenenen heur verheven. Aendelik bereikten wi'j op een aovend een grote stad, die an de kaante van een revier legen was, en deur de vruchtberste velden omringd was; de huzen weren grotendiels slim lillik en hielemaole uut rooie stien optrokken; de straoten weren belegd mit puntige balstiender, die gloepend zeer deden an de voeten van reizigers, die al een dag of wat een twaelftal mijlen per dag oflegd hadden. Vitalis zee mi'j, dat et Toulouse was en dawwe daor lange blieven zollen. Zoas gewoonlik, was de aandere dag oons eerste wark om te zorgen, dawwe een geschikt plak veur oonze veurstellings hadden. We vunnen d'r pattie, want Toulouse het een protte pleinen, veural dichtebi'j de dieretuun, en al bi'j oonze eerste veurstelling hawwe een groot pebliek. Mar ongelokkig awwe weren keurde een agent van de pelisie oonze vertoning slim of en as hi'j niet van honnen hul, of dawwe him zien dienst d'r muuiliker op maekten, of om wat aandere reden ok, hi'j wol oons dit plak niet toe. Misschien was et van oons verstaandiger west om disse plaogeri'je mar zo te laoten, want in een stried tussen aarme zwarvers, zoas wi'j, en een pelisieman, staon de perti'jen niet geliek; mar mien meester hadde van een aandere miening. Hoewel hi'j alliend mar keunsies mit honnen en aepen vertoonde, bezat hi'j toch een grif gevuulte van grootsighied, of liever zien gevuulte van recht was stark bi'j him ontwikkeld; daorom gaf hi'j zien overtuging te kennen, zoas hi'j zels verklaorde, dat hi'j bescharmd wodden mos, zolange hi'j niks dee, wat mit de wet of mit een pelisieveroddering in stried was. Hi'j weigerde dus om de agent te geheurzemen, doe disse oons van et plein votjaegen wol. As mien meester him niet deur zien drift beheersen laoten wol of d'r wel nocht an hadde om een zaeke in een bespottelik daglocht te stellen - etgene him vaeke overkwam -, dan overdreef hi'j de italiaonse beleefdheid in de hoogste maote en ok now zoj' haost mienen, daj' him praoten heurden, as hi'j et woord tot iene van-de anzienlikste overheidspersonen richtte. - Vertegenwoordiger van de overhied, zee hi'j, wiels hi'j mit zien hoed in de haand de agent bescheid gaf, kun jow mi'j een veroddering zienlaoten, die van de overhied uutgaon is en waorbi'j et an tenielspeulders, zoas wi'j, verbeuden is, om heur mar weinig winstgevende zaeke op peblieke plakken te drieven? De agent gaf hierop as bescheid, dat hier niet over te praoten, inkeld te geheurzemen vul.
- Zonder twiefel, zee Vitalis, en dat begriep ik ok hiel goed; ik beloof jow ok mi'j hielemaole neffens jow kommedaosie te gedregen, zogauw jow mi'j de veurschriften daoromtrent toond hebben. Die dag dri'jde de agent oons de rogge toe, wiels mien meester, mit zien hoed in de haand, de aarm in de ziede en in een betien veuroverbeugen lachende een aentien mit him opleup. Mar de aandere morgen kwam hi'j weeromme, stapte hi'j alderdeegst over et touw henne, waor oons terrein mit ofsleuten was en steurde hi'j oons midden in de veurstelling.
- Jow moe'n jow honnen moelbanen andoen, zee hi'j op basse toon tegen Vitalis.
- Mien honnen een moelbaand andoen?
- D'r bestaot een pelisieveroddering; dat haj' weten moeten.
Disse steuring dee onder de toeschouwers een gemompel van ofkeuring ontstaon en ze reupen:
- Steur him niet!
- Laot eerst de veurstelling an 't aende deurspeulen!
Mar mit een inkelde beweging van de haand kommedeerde Vitalis stilte. Hi'j zette doe zien hoed, die mit ploemen versierd was of, en beug slim onderdaonig veur et pebliek, leup op de agent toe mit drie diepe bugings en zee doe:
- Vertegenwoordiger van de overhied, hebben jow zegd, da'k mien komedianten een moelbaand andoen moete?
- Ja, jow honnen en zo gauw meugelik.
- Moelbane Capi, Zerbino en Dolce! reup Vitalis, meer tegen et pebliek as tegen de agent, mar jow kun dat toch niet mienen! Hoe zol de geleerde dokter Capi, die wereldberoemd is, zien geneesmiddels veurschrieven kunnen om de knikkerd uut de maege van de heer Joli-Coeur weg te haelen, as de heer Capi een moelbaand veur zien neuze dreegt? Et zol nog gaon, as et een aander toestel was, dat meer in overienstemming was mit zien vak, mar dat perfoost niet veur een meenskeneuze plaetst wodt. Disse woorden wekten slim de lachlust van et pebliek op. Vitalis, anmoedigd deur disse toejuichings, gong deur:
- En hoe zol oonze bekoorlike Dolce, oonze ziekeverzorgster, an heur bespraokdhied voldoen kunnen, en op heur bevallige wieze oonze zieke overreden kunnen, zien ingewanen schonemaeken te laoten, as zi'j an de punt van heur neuze et toestel dreug, dat de vertegenwoordiger van de overhied heur geven wil? Ik vraoge et geëerde pebliek om dit te beslissen? Et geëerde pebliek, wie zien hulpe zo-wie-zo inreupen wodde, gaf niet drekt bescheid, mar et lachen was al genoeg; ze gavven Vitalis geliek en bespotten de agent, en veural schepten ze behaegen in de dwaeze gezichten, die Joli-Coeur trok, aachter de rogge van de vertegenwoordiger van de overhied. Argerd deur de woorden van Vitalis, wanhopend over et lachen van et pebliek, dri'jde de agent, die niet tot de geduldigste meensken scheen te heuren, him opiens omme. Mar doe ontdekte hi'j de aep, die mit zien haand in de ziede as een kaampvechter rechtop ston; een peer sekonden lange bleven de man en et dier tegenover mekaander staon en zaggen ze mekeer strak an, in ofwaachting, wie van beiden et eerst de ogen votdri'jen zol. Et uutbundig gelach maekte een aende an dit teniel.
- As jow honnen niet moelbaand ankriegen, reup de agent, wiels hi'j oons mit de voest driegde, dan maek ik perces-verbaol op; meer zeg ik niet.
- Tot morgen, signor, tot morgen, zee Vitalis.
En wiels de agent him mit grote passen uut de voeten maekte, bleef Vitalis as in twienen voold, zo eerbiedig meugelik staon; daornao wodde de veurstelling vervolgd. Ik docht dat mien meester de moelbanen veur zien honnen kopen gaon zol; mar hi'j dee et die aovend niet en praotte alderdeegst hielemaole niet over zien gekilster mit de agent. Ik durfde et doe an om zels over dat onderwarp te beginnen.
- As jow willen, dat Capi morgen onder de veurstelling zien moelbaand niet stokkend maeken zal, dan meuj' him van te veuren wel es passen. Hi'j zal d'r dan misschien an wend wezen.
- Daenk ie dan, da'k ze zoe'n iezeren masker opzetten zal?
- Mi'j donkt, dat die agent d'r slim op gebraand is om jow in muuilikheden te brengen.
- Ie bin mar een boereknaop, en krek as alle boeren bi'j' bange veur de pelisie en de gendarmes. Mar stelle je gerust; ik zal d'r morgen wel veur zorgen, dat hi'j gien perces-verbaol opmaeken kan en d'r ok veur waeken, dat mien leerlingen heur niet al te ongelokkig vulen. An de aandere kaante zal ik ok perberen om et pebliek wat genoegen te geven. Die agent moet oons een goeie ontvangst bezorgen en een dwaeze rolle speulen in et stok, da'k bedaenke; dat zal nog een hiele ofwisseling in oons rippertoir brengen en oons zels ok nog wat veurdiel opleveren kunnen. Daorom gaoj' morgen alliend naor et terrein mit Joli-Coeur; ie moe'n de touwen spannen en een stokkien op de harp speulen; as d'r dan een protte pebliek is en de agent komt, dan zal ik mit mien honnen kommen. Eerst dan begint de veurstelling.

Ik vun 't eins mar niks om alliend disse risselvaosies veur de veurstelling te gaon maeken; mar ik begon mien meester al een betien kennen te leren en wus in wat gevallen ik him weerstaand bieden kon. Et was meer as warschienlik dat, in de geven omstanigheden, d'r veur mi'j een kleine kaans beston om him zien plan opgeven te laoten; ik besleut dus mar om him geheurzem te wezen. De aanderedaegs gong ik naor et plein en spande daor et touw. Amper ha'k een peer akkoorden op de harp ansleugen of van alle kaanten stroomde et volk toe. In de laeste tied, veural gedurende oons verblief in Pau, hadde mien meester mi'j vaeke op de harp speulen laoten en ik kende now een peer stokkies van buten. Veural ha'k een napolitaans vassien, da'k mit zang begeleidde en dat et pebliek prachtig vun. Ik was in zeker opzicht al een keunstener in mien hatte, want ik geleufde, dat as oonze troep een protte sukses hadde, dit ok an mien telent toeschreven wodden mos; toch wa'k die morgen verstaandig genoeg om de talrieke opkomst van et pebliek niet mit mien vassien in verbaand te brengen. Zi'j, die de verige aovend bi'j de ruzie tussen de agent en mien meester west weren, kwammen now weeromme en hadden alderdeegst heur vrunden mitneumen. De agenten van de pelisie weren bi'j de inwoners van Toulouse, krek as in de meerste aandere steden, gien geziene gaasten en de meensken weren ni'jsgierig hoe de oolde Italiaan, him van disse zaeke ofmaeken zol en mit zien vi'jaand ommespringen zol. Hoewel Vitalis niks aanders zegd hadde, as: "Tot morgen, signor," hadde toch iederiene begrepen, dat die woorden de ankundiging weren van een grote veurstelling, waorbi'j et volk in de gelegenhied steld wodden zol om ten koste van aanderen te lachen. Vandaor de talrieke opkomst van et pebliek.

Doe zi'j mi'j dus alliend mit Joli-Coeur zaggen, steurde et pebliek mi'j bi'j herhaeling in mien spel, om mi'j te vraogen waor de "Italiaan" bleef.
- Hi'j komt aansend zo. En ik gong deur mit mien canzonetta. Niet mien meester, mar de agent van pelisie kwam. Joli-Coeur zag him et eerste en zette drekt de haand weer in de ziede, en, wiels hi'j et heufd in de nekke legde, leup hi'j permantig oons terrein op en daele. Et pebliek bastte los in een schatterlach en joelde him van alle kaanten toe. De agent raekte al wat van zien stok en keek mi'j es lelk an. Dit wekte nog meer de lachlust van et pebliek op. Ikzels kreeg nocht om him te bespotten, mar toch wa'k niks op mien gemak. Wat zol et gevolg hiervan wezen? As Vitalis d'r now mar was, dan zol hi'j de agent op zien minst te woord staon kunnen. Mar ik was hielemaole alliend en ik moet eerlik bekennen, da'k niet weten zol, wa'k de agent as bescheid geven mos, as hi'j mi'j ansprak. Et veurkommen van de agent stelde mi'j perfoost niet gerust; hi'j zag d'r kwaod uut en et leek d'r op dat hi'j slim driftig was. Hi'j leup langs et touw henne en weer en pattietoeren as hi'j dichte bi'j mi'j kwam, zag hi'j mi'j an mit een peer ogen, die niet een protte goeds veurspelden. Joli-Coeur, die perfoost et eernstige van disse toestaand niet inzag, schepte behaegen in de holing van de agent en dee him in alles krek nao. Ik wol de wanhoop van de agent niet tot et uterste drieven en reup Joli-Coeur bi'j mi'j, mar disse wol niet geheurzem wezen en ontsnapte mi'j iederkeer, a'k op et punt ston om him te kriegen. Ik weet niet hoe et kwam, mar de agent, die zien drift him scheen te verblienen, docht krek, da'k de aep anhitste en stapte over et touw henne. In twie sprongen ston hi'j veur mi'j en ik wodde haost omveer smeten deur een beste tik an 't oor. Doe 'k weer overaende kwam en mien ogen eupendee, ston Vitalis tussen mi'j en de agent, die hi'j bi'j zien kraege vaastehul.
- Ik verbiede jow om dit kiend te slaon, zee hi'j; waj' daon hebben is een minne streek. De agent wol zien haand losmaeken, mar Vitalis drokte die in zientend. Gedurende een peer menuten zaggen de beide manluden mekaander strak an. De agent was buten himzels van lelkens. Mien meester hadde een kreers, veurnaem veurkommen, zien indrokwekkend gries heufd hul hi'j de hieltied recht opheven en op zien gezichte ston de hoogste verontweerdiging te lezen. Et was mi'j asof hi'j de agent mit zien ogen de grond inboren wol, mar dat gebeurde vanzels niet; opiens rokte die zien haand los, greep mien meester bi'j de kraege en smeet him an kaante. Vitalis vul haost op de grond, mit zovule kracht stootte de agent him van him of; mar hi'j bleef nog krek staon en gaf mit de rechterhaand zien vi'jaand een beste klap. Mien meester was weliswaor een krachtig bouwd man, mar hi'j was ok een oolde man; en de agent een jongkerel, in de bluui van zien leven en de stried tussen heur kon dus niet van lange duur wezen. Mar d'r was gien stried.
- Wat wi'j' eins? vreug Vitalis.
- Ik neem jow in hechtenis; kom mit naor et buro.
- Waoromme hej' dit kiend sleugen?
- Gien babbelegoegies, kom.
Vitalis gaf gien bescheid, mar dri'jde him naor mi'j toe.
- Gao ie mar naor de harbarge weeromme, blief daor mit de honnen, ik zal je wel naoder bericht sturen. Hi'j kon niks meer zeggen; de agent trok him mit. Zo aendigde op een slim bedroefde wieze de veurstelling, waor mien meester eerst een aorige show van maeken wild hadde. De honnen wollen eerst heur baos volgen, mar doe ik heur kommedeerde om bi'j mi'j te blieven, kwammen ze, gewoon om te geheurzemen, weeromme. Ik zag doe, dat ze een moelbaand an hadden, mar in plak dat heur neuze in een iezeren toestel of een netwark opsleuten zat, dreugen ze alliend mar een zieden lappien, dat mit een lintien om heur snute vaastebunnen was. Capi, die wit was, hadde een rooie doek; Zerbino, zwat van haor, een witte; de grieze Dolce was mit een blauwe lappe tooid. Et weren moelbanen die veur et teniel bestemd weren en ongetwiefeld hadde Vitalis de honnen zo opdost, om de agent een poets te bakken. Et pebliek was drekt uutmekeer gaon; een stokmennig toeschouwers weren nog staon blieven om et gebeurde mit mekeer te bepraoten.
- De oolde hadde geliek.
- Hi'j hadde ongeliekes.
- Waoromme het de agent et kiend sleugen, dat him niks zegd of daon hadde?
- Et is een lillik geval; de oolde zal d'r niet zonder gevangenisstraf ofkommen, as de agent him van oproerige bedoelings beschuldigt.
Ik gong slim bedroefd en in grote onrust naor de harbarge weeromme. Veur Vitalis wa'k onderdehaand niet bange meer, en eerlik zegd hadde dat gevuulte ok mar hiel kot bi'j mi'j duurd. Al gauw ha'k mi'j an him hecht en mien genegenhied veur him was mit de dag starker wodden. Wi'j leidden etzelde leven, weren van de morgen tot de aovend saemen en vaeke dielden wi'j dezelde stroozak. Een vader zol niet beter veur zien kiend zorgd hebben kund as hi'j veur mi'j. Hi'j hadde mi'j lezen, zingen, schrieven en rekenen leerd. Op oonze lange kuiertochten hadde hi'j mi'j onderwegens altied wat leerd, wat vaeks betrekking hadde op etgene wi'j zaggen of ondervunnen. Bi'j koold weer hadde hi'j zien dek mit mi'j dield; as et slim waarm was, hadde hi'j mi'j altied hulpen in et dregen van de een protte dingen, waor ik mit belaeden was. Van et eten gaf hi'j mi'j gienertied et slechtste en himzels et beste. Now en dan trok hi'j mi'j wel es bi'j mien oren en gaf hi'j mi'j seins een schop, die wat hadder ankwam, as die een vader geven hebben zol; mar al die kleine bestraffings deden mi'j toch gienertied zien zorgen vergeten, en zien goeie woorden of bewiezen van genegenhied een ogenblik minder warderen. Hi'j hul van mi'j en ik van him. Disse scheidinge dee mi'j dus hatstikke zeer. Wanneer zowwe mekeer weer zien? Ik hadde over de gevangenis praoten heuren. Hoelange zol die straf duren kunnen? Wat zo'k in die tied doen? Hoe en waorvan zo'k leven moeten? Mien meester dreug altied al zien geld bi'j him en veur dat hi'j him deur de agent mitnemen laoten hadde, hadde hi'j gien tied had om mi'j geld te geven. Ik hadde alliend mar een peer centen in mien buse; zol dat genoeg wezen om Joli-Coeur, de honnen en mi'j te voeden? Twie daegen brochten wi'j in grote aangst deur, zonder da'k de harbarge uut durfde te gaon, en mi'j algedurig mit Joli-Coeur en de honnen doende hul, die ok slim onrustig weren. Aendelik, de dadde dag, brocht een man mi'j een brief van Vitalis. In die brief leut mien meester mi'j weten, dat ze him gevangen hullen om de volgende zaoterdag veur de korrektionele rechtbaank te verschienen, beschuldigd van weerspannighied tegen een ambtener van de eupenbaore macht en et feitelik plegen van verzet tegen disse.
"Ik hebbe slim verkeerd daon, da'k mi'j mitslepen laoten hebbe deur mien drift," voegde hi'j d'r bi'j, "een fout, die mi'j nog duur te staon kommen kan. Mar et is te laete om die goed te maeken. Kom op de zitting; ie kun d'r altied wat leren."

Hi'j gaf mi'j doe nog wat raod, hoe ik mi'j te gedregen hadde en aendigde zien brief mit een hattelik woord, wiels hi'j mi'j vreug om Capi, Joli-Coeur, Dolce en Zerbino es even veur him te liefkoozen. Wiels ik de brief leesde, was Capi dichterbi'j kommen en hul zien ogen op et pepier; an zien kwispelstatten en zien snoeven vernam ik, dat hi'j, deur de reuk, wus dat dit pepier van zien meester kwam; sund drie daegen was dit et eerste teken van leven en vrolikhied, dat hi'j gaf. Ik vreug wat infermaosie en vernam dat de zitting om tien ure morgens beginnen zol. Tegen negen ure ston ik die zaterdagmorgen al tegen de post van de deure an leund en ik was de eerste, die et lekaol inleup. Staorigan vulde de zael en ik herkende een protte meensken, die bi'j de veurstelling west weren. Ik wus niet wat een rechtbaank was, mar uut instinkt wodde ik hier toch wat kel; et kwam mi'j veur, dat, al dri'jde et hier om mien meester, ikzels toch ok in geveer was; ik verscheul mi'j aachter een grote kachel en, wiels ik mi'j tegen de mure drokte, maekte ik mi'j hoe langer hoe kleinder.

Mien meester ston niet as eerste terechte; eerst kwammen d'r dieven, ruziemaekers, die heurzels allemaole veur onschuldig hullen, mar toch allemaole veroordield wodden. Aendelik kwam Vitalis op de baank te zitten, tussen twie pelisies in. Wat d'r in et begin zegd wodde, wat ze him vreugen en wat hi'j as bescheid gaf, daor heurde ik allemaole niks van; ik was te andaon om dat te heuren of liever om et te begriepen. Ik docht d'r dan ok niet an om te luusteren; ik steerde alliend mar wat veur mi'j uut. Ik keek naor mien meester, die recht overaende ston mit zien grieze haoren naor aachteren, in de holing van een man die beschaemd en vernederd was; ik zag naor de rechter, die him ondervreug.
- Alzo, zee die, erken ie daj' de agent die jow in hechtenis neumen het, klappen geven hebben?
- Gien klappen, meneer de rechter, mar iene klap; doe ik op et plak kwam, waor oonze veurstelling uut aende zetten zol, zag ik de agent et kiend, dat bi'j mi'j was, een klap om de oren geven.
- Dat is jow kiend niet?
- Nee, meneer de rechter, mar ik kenne him, asof et mien eigen zeune is. Doe ik him een klap geven zag, leut ik mi'j deur mien drift mitslepen. Ik greep de haand van de agent om him te beletten, om et kiend een twiede klap te geven.
- Hebben jowzels de agent ok sleugen?
- Dat is te zeggen, doe die mi'j bi'j mien kraege greep, vergat ik, wie de man was, die mi'j greep; ik zag in him alliend de anvaller en niet de agent en ik kon mezels niet inholen.
- Op jow leeftied moej' jezels weten meester te blieven.
- Ie moe'n jezels beheersen; mar dat doej' jammergenoeg niet altied; dat vuul ik now ok.
- Wi'j zullen now de agent heuren.

Die vertelde de feiten zoas ze gebeurd weren, mar perbeerde meer de andacht valen te laoten op de spot, die et volk mit zien persoon dreven hadde, as dat hi'j van de klappen praotte, die hi'j kregen hadde. Bi'j die verklaoring keek Vitalis, in plak van andachtig te luusteren, de zael es rond. Ik begreep, dat hi'j mi'j zocht. Ik besleut doe mien uut mien verschoel te kommen en wiels ik tussen de meensken deurscheuf, lokte et mi'j om een plak veuran te bemachtigen. Hi'j ontdekte mi'j en op zien zwaormoedig gezicht kwam een bliede glimpk te veurschien; ik vuulde, dat hi'j gelokkig was om mi'j te zien mar ondaanks dat, kreeg ik de traonen in de ogen.
- Is dat alles waj' as verdediging in te brengen hebben? vreug de rechter bi'j slot van zaeke.
- Ik hebbe d'r niks an toe te voegen, mar veur et kiend, waor ik van hool en dat now alliend overblift, veur him roep ik de toegevendheid van de rechters in en smeek heur om oons zo kot meugelik van mekaander te scheiden. Ik docht dat ze mien meester in vri'jhied stellen zollen. Mar daor gebeurde niks van. Een aandere rechter praotte ok nog een peer menuten, doe zee de president mit een eernstige stemme, dat Vitalis veroordield was tot twie maonden gevangenisstraf en een boete van vuuftig gulden. Twie maonden gevangenisstraf! Deur mien traonen henne zag ik Vitalis deur dezelde deure, waor hi'j deur kommen was, de zael ok weer verlaoten; een gendarme volgde him en de deure wodde weer sleuten. Twie maonden zowwe van mekaander scheiden wezen. Waor mos ik henne?

11  Op et schip
Doe ik mit een bezwaord hatte en betraonde ogen in de harbarge weerommekwam, keek de kroegbaos, die in de gang ston, mi'j strak an. Ik wol haostig deurlopen om naor de honnen toe te gaon, doe hi'j mi'j tegenhul.
- En wat zee jow meester? vreug hi'j mi'j.
- Hi'j is veroordield.
- Tot hoelange?
- Tot twie maonden gevangenisstraf.
- En tot hoevule boete?
- Tot vuuftig gulden.
- Twie maonden, vuuftig gulden, herhaelde hi'j drie of vier keer.
Ik wol deurlopen; opni'j hul hi'j mi'j tegen.
- En wat willen jow gedurende die twie maonden uutvoeren?
- Ik weet et niet, meneer.
- Wat, weet ie dat niet? Ie hebben toch zeker geld genoeg om van te leven en eten an je dieren te geven, daenk ik?
- Nee meneer.
- Reken d'r dan mar niet op, dat ik jim al die tied huusvesting geven zal!
- O nee, meneer, ik reken nargens op.
Ik zee de zuvere waorhied; ik rekende op niks en gieniene.
- Now dan, kereltien, gong de kroegbaos veerder, daor hebben jow geliek in; jow meester is mi'j al een hiele som schuldig; ik kan je gien twie maonden lange krediet geven, zonder te weten a'k op stok van zaeken betaeld wodden zal. Jow moe'n hier dus weg.
- Hier weg, mar waor moe'k dan henne, meneer?
- Dat is mien zaeke niet; ik bin jow vader niet, nog minder jow meester. Waoromme zo'k veur jow zorgen?
Ik bleef een posien verstomd staon. Wat zo'k him zeggen? De man hadde geliek: waoromme zol hi'j mi'j bi'j him nemen? Ik zol him alliend mar tot last wezen.
- Veuruit, joongien, hael je honnen en aep, zo vlogge meugelik op. Ie laoten de reistasse van jow meester mar bi'j mi'j, dat is vanzels, en as hi'j uut de gevangenis komt, zal hi'j him grif ophaelen en dan kuwwe ok oonze rekinge vereffenen.
Disse woorden brochten mi'j op een gedaachte; ik miende een middel vunnen te hebben om in disse harbarge te blieven.
- Daor jow d'r wisse van binnen, dat alles jow dan betaeld wodden zal, hool mi'j dan zolange bi'j jow en dan kun jow mien kosten bi'j die van mien meester optellen.
- Geleuf ie dat, ventien? Jow meester zal mi'j wel veur een peer daegen, mar niet veur twie maonden betaelen kunnen.
- Ik zal mar een hiel klein betien eten, aj' mi'j toestaon.
- En jow dieren dan? Nee, ie zien wel, daj' votgaon moeten! Ie vienen in et ien of aander dörp wel genoeg wark, waoj' de kost verdienen kunnen.
- Mar meneer, waor moet mien meester mi'j dan zuken, as hi'j uut de gevangenis komt? Hi'j zal mi'j ongetwiefeld hier ophaelen kommen.
- Ie kun die dag dan weerommekommen. Ie kun van hier uut een reize van twie maonden maeken en de badplaetsen bezuken, waoj' grif een protte geld verdienen zullen.
- En as mien meester mi'j schrift?
- Ik zal al zien brieven beweren.
- Mar dan kan ik him gien bescheid geven.
- Och, ie vervelen mi'j mit al je vraogen. Ik hebbe je zegd, daj' votgaon moeten en wel zo vlogge meugelik; ik geef je vuuf menuten om je klaor te maeken; en zo ik je hier nog viene, a'k weerommekom, kriej' mit mi'j te doen.

Ik vuulde wel dat langer anholen bi'j him, mi'j niks meer opleveren zol. Zoas de man zee, mos ik "hier weg." Ik gong naor de stal, en doe ik de honnen en Joli-Coeur bi'j mekaander reupen hadde, mien tasse dichtedaon en die mit mien harp over mien schoolder hongen hadde, gong ik de harbarge uut. De kroegbaos ston op de drumpel op mi'j te waachten.
- As d'r een brief komt, reup hi'j mi'j nog nao, dan za'k 'm veur je beweren.
Ik haostte mi'j om de stad uut te gaon, want mien honnen hadden gien moelbanden veur. Wat zo'k zeggen moeten a'k een agent van pelisie tegenkwam? Da'k gien geld hadde om moelbanen te betaelen? Dat was de waorhied; want a'k al mien geld optelde, kon ik niet meer bi'j mekaander kriegen as elf stuvers. En dat was niet genoeg veur zoe'n ding. Zol hi'j mi'j dan ok niet in hechtenis nemen? As mien meester en ik beiden in de gevangenis weren, wat zol d'r dan van de honnen en van Joli-Coeur wodden! Ik, die hielemaole alliend op 'e wereld ston, die gien vader en gien moeke hadde, was op dit mement direkteur van een tenielgezelschop en heufd van een gezin en ik gevuulde dus de grote verantwoordelikhied, die op mi'j rustte. Wiels wi'j haostig deurleupen, tilden de honnen iederkeer heur koppies op en zaggen mi'j mit een vraogende blik an, krek as ze zeggen wollen: wi'j hebben honger. Joli-Coeur, die op mien reistasse zat, trok mi'j van tied tot tied an mien oor, om mi'j te dwingen naor him omme te kieken. Hi'j wreef dan over zien maege, etgene niet minder dudelik zien bedoeling te kennen gaf as de blik van de honnen. Ik hadde heur ok wel vertellen kund, da'k honger hadde, want ik hadde liekemin as zi'j een morgenbroggien had, mar wat zol dat hulpen hebben? Mien elf stuvers konnen oons gien broggien en wat middageten geven; we mosse oons dus mit ienkeer eten tevreden stellen, dawwe middenop de dag bruken zollen en dat veur twie gellen mos. Omreden de harbarge, daor we weg kwammen, op de weg naor Monpellier lag, volgden wi'j vanzels die richting. In mien haost om een stad te verlaoten, waor wi'j et geveer leupen een agent van pelisie tegen te kommen, ha'k mezels gien rekenschop geven, waor de weg henne gong; ik wol niks liever as zo veer meugelik van Toulouse vot te gaon; al et overige was mi'j onverschillig. Naor wat laand ik henne zol, vun ik eins et ienige van belang; rondomme wao'k at en sleup, zollen ze geld van mi'j hebben willen; de vraoge wao'k een onderkommen vienen zol, was veur mi'j ok van et minste gewicht: et was hattien zoemer en wi'j konnen dus wel onder de blote hemel slaopen. Mar eten?

Ik geleuve, da'k wel twie uren lange, zonder opholen, deurleup, ondaanks dat de honnen mi'j iederkeer vraogend anzaggen en Joli-Coeur mi'j an et oor trok en hoe langer hoe hadder op zien maege omme wreef. Aendelik achtte ik mi'j veer genoeg van Toulouse vot om niet bange meer te wezen, da'k mien honnen een moelbaand an doen moeten zol en ik leup de eerste de beste bakkerswinkel binnen. Ik vreug om een brood van aanderhalf pond.
- Ie meugen wel iene van twie pond pakken, zee de bakkersvrouw; daor zuj' mit al jow opeters niet iens te vule an hebben, want die aarme dieren meuj' wel goed te eten geven. De vrouw hadde geliek, want al nam ik een brood van twie pond, dan zollen we ieder nog mar een half pond kriegen, mar jammer, dat was mi'j te duur. Et brood kostte vuuf stuver et pond en a'k twie nam, dan zol mi'j dat tien stuvers kosten, zooda'k van mien elf stuvers nog mar iene stuver overholen zol. Ik durfde niet tot zoe'n grote uutgaove over te gaon, zonder da'k wus, wa'k de aandere dag verdienen kon. Ik zol, a'k now mar aanderhalf pond kocht, morgen altied nog genoeg overhebben om niet van de honger omme te kommen en gelegenhied hebben om wat geld te verdienen uut te kieken. Gauw ha'k disse berekening maekt en ik zee op geruststellende toon tegen de bakkersvrouw, dat aanderhalf pond wel genoeg was en zi'j mar niet meer ofwegen mos.
- Goed, goed, gaf ze as bescheid.
En ze snee mi'j van een groot brood, dawwe makkelik hielemaole opeten kund hadden, et stok of en legde die op de weegschaole waor zi'j even tegen drokte.
- Dat is wat te vule, zee ze, now, dat zuwwe we dan veur twie centen rekenen.
En ze leut de acht stuvers in heur laegien glieden.
Ik hebbe wel es zien, dat meensken de centen, die ze kregen, weerommegavven mit de woorden, dat ze niet wussen, wat daormit te doen; ik zol grif die, welke mi'j toekwammen, niet ofstaon hebben: toch durfde ik ze niet weeromme te vraogen en verleut ik zonder een woord te zeggen de winkel mit mien brood onder de aarm. De honnen weren uutgelaoten van bliedschop en deden niks as tegen mi'j opspringen, wiels Joli-Coeur mi'j onophooldelik an de haoren trok. Wi'j leupen now niet veer meer. Bi'j de eerste boom an de weg, legde ik mien harp en tasse op de grond en gong laankuut in et grös liggen; de honnen gongen over mi'j henne zitten, Capi in et midden en an weerskaanten van heur Zerbino en Dolce; wat Joli-Coeur anbelangde, hi'j bleef staon, omreden hi'j niet te laanterig was, om de stokkies brood op een onverwaachs mement te pakken. Et verpatten van et brood was nog een hiele toer; ik maekte vuuf zo geliek meugelike stokken, en wel zo dat d'r gien krummeltien verleuren gaon zol, snee ik die weer in kleine stokkies; iederiene kreeg dus op zien beurt een hiempien. Joli-Coeur, die minder eten neudig hadde as wi'j, hadde nog de beste perti'j, want hi'j hadde gien honger meer, doe wi'j eins nog uuthongerd weren. Ik nam van zien pat drie stokkies, die ik in mien reistasse opburg om ze veur de honnen te beweren. Hoewel dit gien feestmaol was, waorbi'j toost wodden mos, miende ik toch dat et een geschikt mement was om een peer woorden tegen mien kammeraoden te zeggen. Ik beschouwde mi'jzels netuurlik as et heufd, mar vuulde mi'j toch niet genoeg boven heur verheven om heur gien dielgenoot te maeken van de eernstige omstanigheden, waor wi'j oons in bevunnen. Capi hadde stellig mien bedoelings mitkregen, want zien verstaandige ogen hul hi'j strak op mi'j richt.
- Ja vrunden, ik hebbe jim een minne tiedinge mit te dielen: oonze meester blift twie maonden van oons weg.
- Waf! blafte Capi.
- Dat is in et eerste plak veur him slim droevig mar ok veur oons. Want hi'j verdiende de kost veur oons en gedurende zien ofwezighied zuwwe in een slim ellendigen toestaand wezen. Wi'j hebben gien geld. Bi'j disse woorden, die hi'j hiel goed verston, ston Capi opiens op zien aachterste poten en leup hi'j in et rond op de wieze as hi'j mit zien centebakkien de ronde dee bi'j et geëerde pebliek.
- Ie willen, dawwe oonze veurstellings deurzetten zullen; dat is grif een goeie raod, diej' geven; mar zuwwe daor wat mit verdienen? Daor komt et op an. Awwe niet slaegen, dan bestaot oons hiele fortuin uut drie stuvers. We moe'n dan oonze maegen mar sluten. Daor de zaeken zo staon, hoop ik, dat ie inzien zullen, in wat droevige omstanigheden wi'j verkeren en daj' al jow krachten inspannen zullen om de geunst van et pebliek te winnen. Ik vraoge alliend mar geheurzemhied, maotighied en moed. Lao'we mekaander helpen en reken mar op mi'j, krek as ik op jim reken. Ik durf niet beweren, dat mien kammeraoden de mooie vorm van mien redevoering begrepen, mar et is wis, dat ze de zin d'r van begrepen. Ze wussen, dat deur de ofwezighied van mien meester d'r wat hiel belangrieks gebeurd was en ze verwaachtten van mi'j een verklaoring. As ze niet alles begrepen, wa'k zee, ze weren te minste voldaon over de wieze, waorop ik tegenover heur haandelde, en ze toonden mi'j heur tevredenhied deur slim oplettend te wezen. A'k van heur oplettendheid praot, dan bedoel ik daormit de honnen, want wat Joli-Coeur angaot, die kon onmeugelik zien geest lange mit etzelde onderwarp doendeholen. Naor et eerste pat van mien rede hadde hi'j mit de grootste belangstelling luusterd; mar doe ik twintig woorden zegd hadde, was hi'j in de boom klauterd, onder die zien schaad wi'j rustten en hi'j vun et now vule angenaemer om henne en weer te schommelen en van de iene takke op de aandere te springen. As Capi mi'j zoe'n soorte belediging andaon hadde, zol hi'j mi'j aorig grieft hebben, mar van Joli-Coeur verwonderde mi'j gienertied wat; hi'j was onbezunnen en gedaachteloos; en wel beschouwd was et ok slim netuurlik, dat hi'j wat ofleiding zocht. Ik moet eerlik bekennen, da'k graeg etzelde daon hebben zol en da'k mit et grootste plezier mi'j henne en weer schommeld hebben zol, mar de belangrieke en veurnaeme rolle, die ik now speulde, veroorloofde mi'j zoe'n pleziertien niet. Doe wi'j een posien uutrust hadden, gaf ik et teken veur vertrek; wi'j mossen oons naachtverblief opzuken en in ieder geval zorgen veur wat eten veur de aanderemorgens, naodawwe, zoas wel warschienlik was, oons behulpen hadden mit de blauwe hemel as dak.

Nao een kuier van omdebi'j een ure kwawwe bi'j een dörp, dat me geschikt leek veur de verwezenliking van mien plan. Van vere zag et d'r botte aarm uut en we hadden dus niet een protte kaans om d'r goeie zaeken te doen; mar dit ontnam mi'j de moed niet. A'k een protte of betien kreeg, was veur mi'j niet de heufdzaeke; mar hoe kleinder et dörp was, zovule te minder geveer leupen wi'j om d'r pelisies tegen te kommen. Ik struupte mien passeniel dan ok zo netties meugelik de kleren an en trokken wi'j et dörp binnen. Et was spietig dawwe Vitalis niet hadden om op de fluite te speulen en deur zien veurkommen, krek as een tamboer-mejoor, de andacht te trekken. Ik hadde et gelok niet om zo lange te wezen as hi'j en ik miste ok zien fraaie kop; mien pestuur was roem kleiner as middelmaotig; butendat wa'k aorig maeger en op mien gezicht ston meer aangst as zelsvertrouwen te lezen. Onder et deurlopen keek ik er kwaanskwies naor rechts en links om te kieken wat indrok wi'j maekten. Mar et was niet biezunder: et volk keek vaeks hiel even op en gong drekt weer deur en d'r kwam gieniene aachter oons an. In et midden van et dörp was een plein mit een fontein, die deur plataanbomen omringd was. Hier zette ik mien harp daele en begon een wals te speulen. De meziek was vrolik; mien vingers vlogge, al was mien hatte ok nog zo bedroefd, en et was krek as d'r een loodzwaore last op mien schoolders drokte. Ik leut Zerbino en Dolce daansen; ze geheurzaemden vot-en-daodelik en begonnen op de maote rond te springen. Mar gieniene gaf him de muuite om naor oons kieken te kommen, en toch zag ik veur pattie huzen vrouwluden, die zatten te breiden of mit mekaander stonnen praoten. Ik speulde mar deur en Zerbino en Dolce bleven mar daansen. Misschien zol d'r aendelik wel es iene naor oons toe kommen te kieken en as d'r iene was, zollen d'r wel een twiede volgen en dan tiene en daornao twintig. Mar a'k now al speulde en Zerbino en Dolce al daansten, de meensken bleven waor ze weren en keken alderdeegst niet naor et plak waor wi'j doende weren. Et was om wanhopig van te wodden. Toch gaf ik de moed niet op; ik speulde nog beter, zodat de snaoren haost sprongen. Aendelik kwam d'r een kiend uut iene van de huzen. Et was zo klein, dat ze haost zeggen zollen, dat et veur et eerst leup. Staorigan kwam et dichterbi'j oons. Grif zol now zien moeke ok wel kommen en nao de moeke een buurvrouw; we zollen pebliek kriegen en dan ok grif wel wat centen kriegen. Ik speulde now wat minder luud, om et kiend niet bange te maeken en et wat gauwer naor oons toe kommen te laoten. Mit de aarmpies uutsteuken en al waggelend op zien bientjes kwam et dichterbi'j. Et kwam al dichter en dichter bi'j; nog een peer stappies en et was bi'j oons. Zien moeke keek op, verwonderd en ongerust dat et niet meer bi'j heur was. Daor zag ze heur kiend. Mar in plak van et nao te lopen, zoas ik hoopt hadde, reup ze et weeromme en et geheurzeme kiend dri'jde daodelik omme. Misschien hullen de meensken hier wel niet van daansen. Dat kon ok vanzels.

Ik gaf Zerbino en Dolce kommedaosie om liggen te gaon en begon mien cansonetta te zingen. Niet eerder dee ik zó mien best. Ik begon et twiede koeplet, doe ik een man mit een jasse en een smerige hoed naor mi'j toe zag kommen. Aendelik! Ik zong nog lustiger.
- Zeg es even! reup hi'j, wat doe ie hier, kwaojongen!
Ik hul opiens op, van de wieze deur die vraoge en bleef him mit eupen mond anstaon kieken, wiels hi'j nog dichterbi'j kwam.
- Kom, krieg 'k haost bescheid?
- Ik zinge, meneer.
- Hej' permissie om in oonze gemiente te zingen?
- Nee, meneer.
- Maek dan daj' vot kommen, aj' niet willen, da'k perces-verbaol tegen je opmaek.
- Mar meneer...
- Nuum me gien meneer, mar veldwaachter, en schiet op, luie bedeler.

Een veldwaachter! Ik wus deur etgene mien meester overkommen was, wat je waachten staot aj' je tegen pelisies en veldwaachters verzetten. Dus leut ik et mi'j gien twiekeer zeggen. Ik gong vot zoas mi'j opdreugen was, langs dezelde weg, die ik kommen was. Bedeler!- Nee, dat woord was niet verdiend. Ik hadde niet bedeld; ik hadde zongen; ik hadde daanst; dat was mien meniere van warken, en wat kwaod ha'k daormit daon? Binnen vuuf menuten wa'k buten et ongaastvri'je, mar zo goed bewaekte dörp. Mien honnen volgden mi'j mit hangende kop; grif begrepen zi'j hoe min wi'j van de reize kommen weren. Capi leup now en dan veuruut en zag mi'j mit zien verstaandige ogen ni'jsgierig an. Ieder aander in zien plak zol mi'j verschillende vraogen steld hebben, mar Capi was te goed grootbrocht, te goed drild, om him een onbescheiden vraoge te veroorloven. Hi'j bepaolde d'r him toe om zien ni'jsgierighied an de dag te leggen, en ik zag hoe zien kaeken trilden, deur de pogings die hi'j dee om zien geblaf te onderdrokken. Doe wi'j veer genoeg van et dörp vot weren om zeker te wezen, dat de boze veldwaachter niet meer kommen zol, gaf ik een teeken mit mien haand en daolik vormden de drie honnen een ronte om mi'j henne; Capi ston in et midden en keek mi'j onbewegelik an. Et mement was kommen om heur uut te stokken wat d'r allemaole gebeurd was.
- Omreden wi'j gien permissie hadden om daor te speulen, zee ik, jaegt et volk oons vot.
- En now? vreug Capi, mit een beweging van zien kop.
- Now gao'we slaopen onder de blote hemel en aovendeten hewwe niet.
Bi'j et woord aovendeten leuten ze allemaole een dof gebrom heuren. Ik leut mien drie stuvers zien.
- Ie weten, dat dit alles is wawwe hebben; geven wi'j t'aovend oonze drie stuvers uut, dan hewwe niks veur oons morgenbroggien veur morgen. Omreden we vandaege al eten hebben, liekt et mi'j verstaandiger om an de dag van morgen te daenken. Ik stak de drie stuvers weer in mien buse. Capi en Dolce beugen onderdaonig de kop, mar Zerbino, die niet altied in zien humeur was en butendat een lekkerbek, gong deur mit brommen. Nao een strenge blik, die him mar niet tot zwiegen brocht, zee ik tegen Capi.
- Vertel es an Zerbino wat hi'j niet schient te begriepen.
Wi'j moe'n oons vandaege troosten om niet meer te eten, awwe morgen ok nog wat hebben willen.
Daolik gaf Capi een slag mit zien pote en d'r volgde een gedaachtenwisseling tussen heur. Dat woord gedaachtenwisseling vint ie misschien niet hiel goed, omreden et hier om honnen gaot; mar et is wisse, dat alle dieren een eigen meniere hebben om mekaander wat te vertellen. Aj' in een huus wonen waor onder de daklieste en de kezienen de zwelvers nusselen, kriej' al hiel gauw de overtuging, dat de voegelties niet alliend mar fluiten om een wiesien heuren te laoten, as zi'j, bi'j et morgenlochten, zo banig mit mekaander doende binnen. Et bin bepaolde gesprekken die ze mit mekaander voeren; eernstige zaeken behaandelen ze, waorin woorden vol tederhied wisseld wodden. En de mieren van dezelde stamme krusen, as ze mekaander treffen, heur vuulsprieties. Moej' daoruut ok niet opmaeken, dat ze mekeer et ien en et aander weten laoten dat veur heur van belang is? Wat de honnen angaot, die kun niet alliend praoten, mar ok lezen: kiek mar es hoe ze mit heur neuze in de locht of mit de kop vlak op 'e grond de stienen en plaanten berieken en dan opiens een zwink stillestaon bi'j een struuk of veur een mure. Wi'j meensken zien niks op die muren, mar de hond leest daor verschillende biezundere dingen in een geheimzinnig schrift, dat deur oons alderdeegst niet opmurken wodt. Wat Capi an Zerbino weten leut, verston ik niet; want zo de honnen de tael van de meensken al verstaon, de meensken kennen die van de dieren niet; ik zag alliend, dat Zerbino niet redelik luusteren wol en d'r op androng, dat de drie stuvers vandaege nog uutgeven wodden zollen; Capi mos aendelik wel lelk wodden en eerst doe hi'j zien tanen zien laoten hadde, gaf Zerbino, die niet zo hiel dapper was, toe. De vraoge omtrent et aovendeten was dus beslist, mar die van et naachtverblief mos nog behaandeld wodden. Gelokkig was et mooi weer; et was een waarme dag west en in disse tied van et jaor onder de bloten hemel te slaopen, was zo arg niet. Alliend mos ie je slaopstee zodaonig inrichten, daj' gien last van de wolven hebben konnen, want die d'r weren in disse omkrieten en - wat mi'j nog groter geveer toe leek - van de veldwaachters, want veur oons weren die meensken nog meer te vrezen as de wilde dieren. Wi'j mossen dus mar deurlopen, de weg uut, tot wi'j een goed verschoel vunnen hadden. Et was een lange weg; de iene mijl volgde op de aandere en de laeste rooskleurige gloed van de ondergaonde zunne was verdwenen, zonder dawwe nog een verschoel vunnen hadden. D'r mos now wel een besluut neumen wodden. Doe ik stilleston om op et plak, waor wi'j weren, de naacht deur te brengen, bevunnen wi'j oons in een bos, waorin hier en daor wat eupen vlakten weren en waor in et midden een peer rotsklompen boven uutstakken. Et plak was slim somber en verlaoten, mar wi'j hadden gien keuze en ik miende, dawwe tussen die grenietblokken wel tegen de naachtelike koolde bescharmd wezen zollen. Ik zegge "wi'j" en bedoele daor Joli-Coeur en mi'jzels mit, want wat de honnen angaot, om heur hoefde ik mi'j zo zwaor niet te bekommeren: zi'j zollen d'r de koorse niet van kriegen as ze een naachien buten sleupen. Mar veur mi'jzels mo'k oppassen, want ik besefte al de verantwoordelikhied, die op mi'j rustte. Wat zol d'r van mien troep terechtekommen, a'k ziek wodde? Wat zo'k beginnen, a'k Joli-Coeur verzorgen mos? Wi'j sleugen now appat van de weg of en volgden de eupenings tussen de stienen, tot ik veur mi'j een groot rotsblok zag, zodaonig, dat d'r onder een soorte van grot was en et bovengedielte as een gewulf d'r over uutstak. In die grot hadde de wiend een protte verdreugde dennenaelden bi'jenneer dreven. Beter kowwe et haost niet kriegen; d'r was een metras om oons op uut te rekken; een dak om oons te beschutten; d'r ontbrak oons niks as een stok brood veur et aovendeten. Mar ie moe'n mar perberen daor even niet an te daenken. Et spreekwoord zegt terechte: wie slapt vuult gien honger. Veur ik in slaop vul zee ik tegen Capi, dawwe op zien waekzemhied rekenden en in plak van him, krek as wi'j, op de dennenaelden liggen gongen, bleef et goeie dier buten oonze grot om de waacht te holen. Ik kon now gerust wezen, overtuugd, dat gieniene bi'j oons kommen zol veur ik waorschouwd was. Hoewel hieromtrent geruststeld, kon ik toch niet vot-en-daolik op mien metras van dennenaelden in slaop kommen bi'j Joli-Coeur, die in mien jasse wikkeld naost mi'j lag, Zerbino en Dolce an mien voeten. Mien bezorgdhied was nog groter as mien vermuuidhied. Disse eerste dag van mien reize was min west: wat zol de dag van morgen opleveren? Ik hadde honger en dust en ik hadde niet meer as drie stuvers. A'k ze es ommekeerde en nog es ommekeerde in mien buse, et bleven hieltied mar drieje; ik kwam niet boven dat getal. Hoe zo'k mien troepien in et leven holen en hoe mezels, a'k morgen en de aandere daegen gien gelegenhied hadde om veurstellings te geven? Moelbanen, een permissie om te zingen - hoe zo'k die kriegen moeten? Mowwe dan allemaole van de honger ommekommen in een bos? Wegraeken onder de struken? Wiels ik over die droeve dingen docht, keek ik naor de steerns, die boven mi'j an de donkere hemel flonkerden. Gien wientien wi'jde d'r. Rondomme dodelike stilte; gien blattien ritselde; gien voegel leut him heuren; gien viel kraekte op de weg; zo veer ik in die blauwe diepte kieken kon, was alles stille en leed: ienzem en verlaoten weren wi'j. Ik vuulde de traonen in mien ogen op kommen; opiens begon ik te goelen: Aarme vrouw Barberin! Aarme Vitalis! Ik lag veurover en leut mien traonen in mien hanen stromen, zonder da'k ze tegenholen kon. Daor vuulde ik een waarme aosem in mien haoren; vlogge kwam ik overaende, een grote tonge, zaachte en waarm, lekte mien wangen. Et was Capi, die mi'j goelen heurd hadde en mi'j troosten kwam, zoas hi'j mi'j ok te hulpe kommen was, de eerste naacht dawwe op reize weren. Ik sleug mien beide aarms om zien hals en drokte een dikke tuut op zien natte snute. Doe onderdrokte hi'j twee- of driemaol een zaachte kreunen en et scheen, dat hi'j mit mi'j goelde. Doe ik wakker wodde, was et al helder dag en Capi zat tegenover mi'j en keek me an. De voegels zongen in de struken; in de veerte, hiel in de veerte, heurde ik et Angelus kleppen. De zunne, die al hoge an de locht ston, leut heur straolen waarmte en kracht geven, liekegoed an de grot as an oons lichem. Oons morgen-toilet was gauw maekt en wi'j begavven oons op weg in de richting wao'we et Angelus luden heurden. Daor was een dörp en grif ok een bakker. Aj' zonder eten slaopen gaon, dan lat de honger him gauw vulen. Ik hadde mien besluut neumen. Mien drie stuvers zo'k uutgeven en daornao zowwe veerder kieken.

Doe'we in et dörp kwammen, hoefde ik niet te vraogen waor de bakker woonde; ik reuk zien winkel al van vere; mien neuze was haost lieke goed as die van de honnen, zodat al op een ofstaand de locht van et waarme brood deur mi'j waorneumen wodde. As et brood vuuf stuvers et pond kost, hej' niet een protte veur drie stuvers, iederiene kreeg dan ok mar een klein himpien, zodat oons morgenbroggien gauw aflopen was. Now was et ogenblik daor om te daenken, hoe wi'j an de kost kommen mossen. Ik leup et dörp deur, om te kieken waor de geunstigste gelegenhied was veur een veurstelling en ok om de gezichten van de meensken alvast te zien, om daoruut te ontdekken as ze oons al of niet goed gezind wezen zollen. Mien doel was om niet drekt mit de veurstelling uutaende te zetten, want daorveur was et ure niet biezunder geschikt, mar om et beste plak uut te zuken en dan tegen et midden van de dag daor weeromme te kommen en de kaans te waogen. Mit die plannen wa'k hielemaole vervuld, doe ik opiens aachter mi'j roepen heurde; ik keek omme en zag Zerbino, die deur een oolde vrouw naozeten wodde. Et duurde niet lange of ik begreep wat d'r gaonde was: de hond hadde verneumen, dat ik in gepeins verzonken was; hi'j was een aentien bi'j mi'j weglopen en was een huus binnengaon, waor hi'j een stok vleis steulen hadde, dat hi'j now nog in de bek hadde.
- Hool de dief! hool de dief! reup de vrouw.
Doe ik die woorden heurde, vuulde ik, da'k schuldig was, teminse verantwoordelik veur de daod van mien hond, en begon ik ok hadde vot te lopen. Wat mo'k zeggen as de oolde vrouw mi'j de pries vreug van et stok vleis, dat de hond steulen hadde? Hoe zo'k et bestuveren? A'k pakt wodde, zollen ze mi'j dan niet gevangen holen? Doe ze mi'j hadde weglopen zaggen, bleven Capi en Dolce ok niet aachter; ik vuulde ze op mien hielen, wiels Joli-Coeur, die ik op mien schoolder dreug, zien pote om mien hals sleug om mar niet te valen. Ik hoefde niet bange te wezen, dat ze oons inhaelen zollen, mar ze zollen oons tegenholen kunnen en dit leek mi'j et doel van twie of drie meensken, die van de aandere kaante kwammen. Gelokkig lag d'r tussen oons een dwasstraote; die sleug ik in, volgd deur mien honnen, en binnenkot weren wi'j weer in et eupen veld. Toch bleef ik niet staon veurda'k hielemaole buten aosem was, en doe ha'k grif twie kilemeter lopen. Eerst durfde ik nog niet omme te kieken, mar doe ik aendelik es aachteromme keek, vernam ik, dat gieniene oons volgde. Capi en Dolce weren de hieltied nog vlak aachter mi'j. Zerbino volgde op een ofstaand; hi'j hadde onderwegens grif even stillestaon om zien stok vleis op te eten. Ik reup him, mar Zerbino begreep, dat him een strenge kastijding te waachten ston en bleef eerst staon; doe dri'jde hi'j him omme en leup zo hadde hi'j kon vot. Alliend uut honger hadde Zerbino et vleis steulen. Mar dit was veur mi'j gien reden van verontschuldiging. Hi'j hadde steulen en de schuldige mos straft wodden, of et was uut mit de tucht onder mien troep. In et volgende dörp zol Dolce et veurbield van zien makker volgen en Capi zol alderdeegst bi'j slot van zaeke bezwieken veur de verzuking. Dus mos Zerbino veurbieldig straft wodden. Mar daorveur mo'k him binnen mien beriek hebben en dat was zo makkelik nog niet. Ik nam mien toevlocht tot Capi.
- Hael Zerbino, zee ik.
Vot-en-daolik leup hi'j hadde vot om de vraoge, die ik him opdreug, te volbrengen. Et scheen mi'j liekewel toe, dat hi'j die opdracht minder gewillig op him nam as aanders en uut de blik, die hi'j op mi'j wurp veur hi'j votgong, miende ik te bespeuren, dat hi'j liever de advekaot van Zerbino wezen zol as de plisie, die him oppakken mos. Ik mos now ofwaachten as Capi en zien gevangene weerommekwammen, wat vri'j lange duren kon, omreden Zerbino grif niet daodelik weerommekeren zol. Dat waachten vun ik liekewel zo aekelik niet. Ik was te veer van et dörp om van die kaante wat te verwaachten, en daorbi'j wa'k zo loeklam, da'k graeg een schoft uutrusten wol. Butendat, waoromme zo'k mi'j haosten: ik wus niet wao'k henne mos of wa'k doen mos. Et plak, wao'k stillestaon hadde, was ok jent geschikt om d'r een schoft te blieven. Zonder te weten waor mien dolle loop mi'j henne brocht hadde, wa'k an een kenaol kommen en nao de zaandige vlakte overlopen te hebben, die him in de omstreken van Toulouse uutstrekt, wa'k now in een weelderig, vruchtber laand kommen: waeter, bomen, grös, een kleine laek, die tussen de spleten deur stroomde van een dichtbegruuide rots, en iederkeer kleine waetervallegies vormde. Et was hier allerbekoorlikst en bi'j uutstek geschikt om et weerommekommen van de honnen of te waachten.

D'r gong een ure veurbi'j en gien van beiden kwam weeromme. Ik begon mi'j krek ongerust te maeken, doe Capi mit hangende kop verscheen.
- Waor is Zerbino?
Capi gong wat bangeachtig veur mi'j liggen en ik zag now, dat iene van zien oren bloedede. Meer was niet neudig om mi'j begriepen te laoten wat d'r gebeurd was. Zerbino hadde him tegen de plisie verzet; hi'j hadde weerstaand beuden an Capi, die misschien zels mar mit tegenzin geheurzemd hadde an de kommedaosie, dat ok hi'j te streng achtte en hi'j hadde him overwinnen laoten. Mos ik him beknorren en ok straffen? Daortoe ha'k de moed niet; ik was niet in een stemming om aanderen zeer te doen: ik hadde al genoeg an mien eigen verdriet. Omreden Capi niet in zien opdracht slaegd was, bleef mi'j niks aanders over as te waachten as Zerbino ok weeromme kommen zol. Ik kende him genoeg om te weten, dat nao een eerste vlaege van verzet, hi'j him onderwarpen zol an de straf en da'k him dus binnenkot berouwvol veur mi'j zien zol. Ik gong laankuut onder een boom liggen; Joli-Coeur ha'k vaastemaekt, want ik was bange, dat hi'j lust kriegen zol om Zerbino op te gaon zuken. Capi en Dolce laggen an mien voeten.

De tied gong veurbi'j. Zerbino kwam nog de hieltied mar niet weeromme. Onwillekeurig maekte de slaop him van mi'j meester en ik vul in sleup. Doe ik wakker wodde, ston de zunne recht boven oons; uren weren d'r veurbi'jgaon. Mar de zunne hoefde mi'j niet te zeggen, dat de tied deurgaon was: mien maege vertelde mi'j dat d'r uren verstreken weren sund ik mien himpien brood behaffeld hadde. Van heur kaante gavven ok de twie honnen en Joli-Coeur mi'j op de dudelikste wieze te kennen, dat ze honger hadden. Capi en Dolce deur heur beklaeglik veurkommen; Joli-Coeur deur zien dwaeze sprongen. Zerbino was nog altied niet weeromme. Ik reup; ik fleut, mar alles ommenocht; hi'j verscheen niet; hi'j hadde goed eten en rustte now riekaans uut onder een struke. Mien toestaand wodde muuilik. A'k votgong, zol hi'j oons misschien niet weeromevienen kunnen; a'k bleef, miste ik de gelegenhied om een peer stuvers te verdienen veur een middageten. En et verlet an dat middageten wodde hoe langer hoe groter. De ogen van de honnen keken wanhopend naor mi'j en Joli-Coeur wreef zien boek en leut now en dan een niedig gebrom heuren. Omreden de tied veurbi'jgong en Zerbino mar niet weerommekwam, stuurde ik Capi d'r opni'j op uut om zien buisien te zuken, mar nao verloop van een halfure kwam hi'j weer alliend weeromme en dee mi'j begriepen, dat hi'j him niet vunnen hadde. Wat now te doen? Hoewel Zerbino straf verdiende en oons deur zien schuld in een alderonangenaemste toestaand brocht hadde, kon ik et niet over mi'j kriegen om him te verlaoten. Wat zol mien meester zeggen, a'k him zien drie honnen niet weerommebrocht? En dan ok nog es.... ik hul van die schelm van een Zerbino. Ik besleut om te waachten tot de aovend, mar et was onmeugelik al die tied warkeloos te blieven mit zokke hongerige maegen, want de honger leut him te meer gellen now d'r niks was, dat oons wat ofleiding geven kon. D'r mos wat vunnen wodden dat oons alle viere een betien ofleiding gaf. Awwe mar vergeten konnen dawwe honger hadden, dan zowwe in disse uren in dit ienzem onlaand grif minder vulen. Mar waor kowwe oons mit doende holen? Doe 'k daorover naodocht, herinnerde ik mi'j hoe Vitalis mi'j es verteld hadde, dat in de oorlog, as een regiment loeklam was deur een lange mars, de soldaoten heur vermuuidhied vaeks vergatten bi'j vrolike, mitslepende melodienen. A'k now ok es een vrolik deuntien speulde, zowwe misschien ok onze honger vergeten. In ieder geval, a'k meziek maekte en de honnen daansen mit Joli-Coeur leut, zol de tied ok wat vlooger veurbi'jgaon. Ik nam mien harp, die tegen een boom an ston en mit mien rogge naor et kenaol toe keerd, begon ik, nao mien passeniel op odder brocht te hebben, een daans en daornao een wals te speulen. Eerst schenen mien acteurs eins gien nocht te hebben om te daansen. Et was dudelik, dat een stok brood meer in heur smaek valen zol, mar staorigan kwam d'r meer leven bi'j heur; de meziek hadde zien uutwarking; we vergatten et stok brood, dawwe niet hadden en ik docht an niks aanders meer as an de meziek en zi'j an et daansen. Opiens heurde ik aachter mi'j een heldere kienderstemme, die "bravo!" reup. Ik dri'jde mi'j omme. Een schippien voer deur et kenaol, mit de steven richt naor de wal wao'k ston; de twie peerden, die et schip trokken, leupen op de aandere wal. Et was een vremdsoortig schip, zoa'k d'r nog gienertied iene zien hadde. Et was vule kotter as de praemen, die gewoonlik veur de vaort op et kenaol bruukt wodden en op et dek, dat amper boven et waeter uutstak, was een soort van glaezen huus bouwd. Op de veurplecht was een verande maekt, die mit slingerplaanten bedekt was, waorvan de stengels, die heur hier en daor an et glaezendak hecht hadden, as beken van gruun daelevullen. Onder die verande zag ik twie meensken: een nog jonge dame mit een edel, wat droevig veurkommen, en een knaop van omdebi'j mien leeftied en die mi'j toescheen te liggen, wiels de dame ston. Grif was et die knaop west, die bravo reupen hadde. Gauw wa'k van mien verrassing bekommen, want d'r was niks in dit beeld, dat mi'j bange maekte; ik nam mien hoed of om te bedaanken veur de toejuiching.
- Speul ie veur je pleizier? vreug de dame mi'j in een vremde tongval.
- Ik dee et om mien troepien te oefenen en ok... om oons wat ofleiding te bezorgen.
De knaop wonk de dame, die heur over him henne beug.
- Wi'j' nog wat speulen? vreug de dame, et heufd rechtop holende.
A'k nog wat speulen wol! Speulen veur een pebliek dat mi'j zo goed van passe kwam. Ik leut mi'j niet bidden.
- Wi'j' een daans of een kemmedie? vreu'k.
- O, een kemmedie! reup de knaop.
Mar de dame zee, dat zi'j liever een daans zien wol.
- Een daans duurt zo kot, zee de knaop.
- Nao de daans kuwwe pattie toeren doen zoas die in et peerdespul in Peries vertoond wodden, as et geëerde pebliek dit verlangt.
Dit was een uutdrokking van mien petroon en ik perbeerde die mit liekevule weerdighied te uteren. Bi'j naoder inzien wa'k bliede, dat ze de kemmedie niet vraogd hadde, want ik zol vri'j wat muuite had hebben om ze beheurlik van staepel lopen te laoten, veureerst omreden Zerbino d'r niet was en ok omreden ik de kleraosie miste en etgene d'r veerder bi'j heurde. Ik nam dus mien harp en begon een wals te speulen. Vot-en-daolik sleug Capi zien twie poten om et lief van Dolce en zi'j begonnen rond te dri'jen op de maote. Daornao dee Joli-Coeur een daans alliend. Doe volgden de aandere stokken, die wi'j speulen konnen en wi'j vuulden oonze muhied niet meer. Wat mien akteurs anbelangde, die begrepen grif, dat ze veur al heur muuite een goed maol kriegen zollen en ze deden lieke goed heur best as ikke. Opiens, midden tussen iene van de keunsies deur, zag ik Zerbino uut et kreupelhoolt te veurschien kommen, en doe hi'j dichterbi'j kwam, speulde hi'j midden tussen de aanderen zien rolle. Wiels ik speulde en op mien troepien paste, keek ik zo now en dan naor de knaop, die appat genoeg, hoewel et him een protte verdievedaosie gaf, him niet verroerde. Hi'j bleef laankuut liggen zonder te bewegen, zo now en dan klapte hi'j in de hanen. Zol hi'j lam wezen? Hi'j scheen op een plaanke vaastebunnen te wezen. Intussen was et schip tegen de wal wao'k ston kommen te liggen, en ik zag now de jonge asof ik zels op de boot staon hadde. Hi'j hadde blonde haoren en zien gezichte was slim bliek, zo bliek, daj' de blauwe aoders van zien veurheufd onder zien deurschienend vel zien konnen. Zien gezichte hadde wat treurigs en pienliks as van een zieke.
- Wat kost een plak bi'j jow vertoning? vreug de dame.
- Et volk betaelt naor maote van et genoegen, da'k ze geven hebbe.
- Dan moej' een hiele protte betaelen, moeke, zee de knaop, en hi'j zee d'r doe wat bi'j in een tael, die ik niet verston.
- Arthur wol jow dieren van dichterbi'j bekieken.
Ik gaf Capi een teken, die drekt een anloop nam en in de boot sprong.
- En de aanderen! reup Arthur.
Zerbino en Dolce volgden heur makker.
- En de aep!
Joli-Coeur kon ok makkelik de sprong waogen; mar as hi'j ienkeer an boord was, kon hi'j him wel es vri'jheden veroorloven, die niet bi'j de dame in de smaek vullen.
- Is hi'j kwaod? vreug ze.
- Och nee, mevrouw, mar hi'j is niet altied geheurzem en ik bin bange, dat hi'j wat dot, wat niet goed is.
- Now dan, kom zels dan mar mit him mit.
Bi'j die woorden gaf zi'j een wink an een man, die bi'j et roer ston en disse kwam drekt naor de plecht mit een plaanke, waorvan hi'j et uutaende op de kaante legde. Over disse brogge kon ik now op et schip kommen zonder de geveerlike sprong te waogen en ik leup d'r mit weerdighied overhenne mit mien harp over de schoolder en mien aep in de haand.
- O, de aep! de aep! reup Arthur.
Ik kwam dichterbi'j de knaop en wiels hi'j him aaide, kon ik him op mien gemak es bekieken. Ik zag now, dat hi'j inderdaod op een plaanke vaastebunnen was, zoas ik drekt al miende te zien.
- Ie hebben een vader, niet waor, lieve jonge? vreug de dame.
- Ja, mar now bin ik alliend.
- Veur hoe lange?
- Veur twie maonden.
- Twie maonden! aarme jonge. Hoe koj' zo alliend op jow leeftied?
- Ik moet wel, mevrouw.
- Jow meester dwingt jow vaaste om nao twie maonden him een bepaolde som geld te geven?
- Nee, mevrouw, hi'j dwong mi'j nargens toe. A'k mar mit mien troepien leven kan, is dit genoeg.
- En ie hebben tot dusver leven kund?
Ik twiefelde mit mien bescheid. Gienertied ha'k een dame zien die mi'j zovule ontzag inboezemde as zi'j, die mi'j now ondervreug. Toch praotte zi'j zo minzem tegen mi'j, heur stemme was zo zaachte, heur blik zo vrundelik, zo bemoedigend, da'k d'r aendelik mar toe besleut om de waorhied te vertellen. Waoromme zo'k mi'j ok stilleholen? Ik vertelde heur dus waoromme a'k van Vitalis scheiden moeten hadde, die tot gevangenisstraf veroordield was, omreden hi'j mi'j verdedigd hadde en hoe ik, sund ik Toulouse verlaoten hadde, niks verdiend hadde. Wiels ik praotte, speulde Arthur mit de honnen, mar hi'j luusterde toch toe en heurde wa'k zee.
- Wat zuj'm dan allemaole honger hebben! reup hi'j.
Op dat woord, dat ze allemaole verstonnen, begonnen de honnen te blaffen en Joli-Coeur wreef zien boek.
- Hé, moeke! zee Arthur.
De dame begreep zien bedoeling. Zi'j praotte een peer woorden in een vremde tael tegen een vrouw, die heur heufd te veurschien kwam deur een half-eupenstaonde deure en haost vot-en-daolik daornao brocht die een taofeltien mit verschillende eteri'je.
- Gao zitten, mien jonge, zee de dame.
Ik leut mi'j gien twiekeer neudigen, zette mien harp daele en nam drekt plak an taofel. De honnen kwammen om mi'j henne staon en Joli-Coeur gong op mien kni'jen zitten.
- Eten jow honnen brood? vreug Arthur.
As ze brood atten; ik gaf heur ieder een hiempien, dat ze vot-en-daolik opatten.
- En de aep? vreug Arthur veeder. Mar hi'j hoefde dit niet iens te vraogen, want wiels ik de honnen bediende, hadde hi'j him meester maekt van een koste, waor hi'j onder de taofel haost in stikte. Op mien beurt nam ik een plakkien brood en zo ik d'r al niet haost in stikte, zoas Joli-Coeur, at ik et toch lieke gruusaorig op as hi'j.
- Aarm kiend! zee de dame, wiels zi'j mien glas vol dee.
Arthur zee niks, mar keek oons de hieltied an mit ogen wied eupen. Hi'j verbaosde him grif over oonze eetlust, want de iene was al hongeriger as de aander, alderdeegst Zerbino, die toch meer of minder zae wezen mos van et vleis, dat hi'j steulen hadde.
- En waor zoj' vandaege eten hebben, awwe jim niet tegenkommen weren? vreug Arthur.
- Ik daenke dawwe dan niks te eten hebben zollen.
- En waor zuj'm morgen van eten?
- Misschien zuwwe morgen de ien of aander tegenkommen, die zo goed is as jow. Arthur praotte niet meer tegen mi'j. Hi'j dri'jde him naor zien moeke en ze praoten lange tied mit mekaander in de vremde tael, die ik al van heur heurd hadde. Hi'j scheen wat te vraogen, wat zi'j niet neigd was om toe te staon, temeensen, waortegen ze een protte bezwaor maekte. Opiens dri'jde hi'j zien heufd weer naor mi'j toe, want zien lichem beweug niet.
- Wi'j' bi'j oons blieven? vreug hi'j.
Ik keek him an, mar ik kon gien bescheid geven, zo verrast wa'k deur die vraoge.
- Mien zeune vragt, aj' bi'j oons blieven willen.
- Op dit schip?
- Ja, op dit schip. Mien zeuntien is ziek; de dokters hebben veurschreven, dat hi'j op een plaanke vaastebunnen wodden zol, zoaj' zien. Zodat hi'j him niet vervelen zol, doe ik tochies mit him op et waeter. Ie blieven bi'j oons. Jow honnen en jow aep zullen veurstellings geven veur Arthur, die jow pebliek wezen zal. En ie, beste jonge, zullen veur oons op jow harp speulen. Daormit bewies ie oons een dienst en wi'j kun jow misschien van nut wezen. Ie hoeven niet elke dag naor een pebliek te zuken, wat misschien op jow leeftied nog niet zo makkelik wezen zal. Op een schip! Ik was gienertied op een schip west en dat was now krek wa'k et vurigst naor gunterd hadde. Ik zol op een schip leven, op et waeter! Wat een gelok! Dit was de eerste gedaachte, die him van mi'j meester maekte en mi'j hielemaole in zien greep hul. Wat een droom! Nao een posien prakkeseren begreep ik da'k gelok had hadde, dat in die vraoge veur mi'j opsleuten lag en hoe goed de dame was, die ze mi'j vreug. Ik greep heur haand en gaf d'r een tuut op. Ze scheen gevulig veur dit teken van erkentelikhied en minzem, haost teder, streek zi'j een peer maol mit heur haand over mien veurheufd.
- Aarm kiend, zee ze.

Daor ze verlangd hadden, da'k op de harp speulen zol, miende ik da'k daor drekt an voldoen mos: die haost was in zekere maote een bewies van goeie wil en van mien streven om mien daankberhied te tonen. Ik nam mien harp, zette mi'j op de plecht en begon doe te speulen. Op dat stuit haelde de dame een zulveren fluitien te veurschien en een schelle toon klonk deur de locht. Ik hul daolik op en vreug mi'j of waoromme zi'j fleut? Was et omreden ik vals speulde of omreden ik opholen mos? Arthur, die alles opmarkte wat d'r om him henne gebeurde, begreep mien gedaachte.
- Moeke het fleuten as teken dat de peerden weer deurlopen kunnen.
En de boot stak dan ok van wal en snee deur et kalme kenaol, deur de peerden vottrokken. D'r lekte wat waeter bi'j de kiel en van weerskaanten schenen de bomen oons veurbi'j te trekken, verlocht deur de schuine straolen van de ondergaonde zunne.
- Wi'j' wat speulen? vreug Arthur.
En mit een beweging van zien heufd reup hi'j zien moeke bi'j him, nam heur haand en hul die in zienend gedurende al de tied, da'k de verschillende stokken speulde, die mien meester mi'j leerd hadde.


12  Mien eerste vrund
De moeke van Arthur was een Engelse. Ze hiette mevrouw Milligan. Ze was wedevrouw en Arthur was heur ienig kiend - temeenste heur ienig kiend in leven, want ze hadde een ooldere zeune had, die op geheimzinnige wieze verdwenen was. Doe et zes maonden oold was, was dit kiend verleuren of steulen, en gienertied hadden ze d'r een spoor van ontdekken kund. In de tied waorin dit gebeurd was, kon mevrouw Milligan dan ok niet et neudige onderzuuk instellen. Heur man lag doe op wegraeken en zi'jzels was zwaor ziek, zodat ze buten kennis lag en niet wus wat d'r om heur henne gebeurde. Doe ze weer bi'j benul kwam, was heur man wegraekt en heur zeune vot. Et onderzuuk was insteld deur heur zwaoger, James Milligan. Mar in zien keuze was wat vremds, omreden de heer James Milligan belangen hadde, die lijnrecht in  stried weren mit zien schoonzuster. Ommes, as zien breur wegraekte zonder kiender, dan was hi'j zien arfgenaeme. Zien naospeurings leidden dan ok niet tot een ontdekking: in Engelaand, Frankriek, België, Duutslaand en Italië - nargens was wat van et verdwenen kiend te ontdekken. Toch arfde de heer James Milligan niet van zien breur, want een peer maonden nao de dood van die, was d'r een ni'je arfgenaem: de kleine Arthur. Mar dat fiene en ziekelike kiend zol niet lange leven, zeden de dokters. Hi'j mos mar gauw wegraeken en nao zien dood zol James Milligan bi'j slot van zaeke de arfgenaem wodden van de titel en et fortuin van zien ooldere breur, want de wetten betreffende de naolaotenschoppen bin niet dezelde in alle lanen, en in Engelaand kan him et geval veurdoen, dat een omke arft, in et naodiel van een moeke. Et uutzicht van de heer James Milligan wodde dus beparkt deur de geboorte van zien neve; mar hielemaole votneumen wodde et niet. Hi'j hoefde alliend mar te waachten; en hi'j waachtte. De veurspelling van de dokters wodde mar niet bewaorhied. Arthur bleef wel zwak en ziekelik, mar hi'j raekte niet weg zoas ze veurspeld hadden. De zorgvuldige verpleging van zien moeke hul him in et leven. Dit is een wonder, dat, de hemel zij daank, wel vaeker gebeurt. Twintigmaol mienden ze, dat hi'j bezwieken zol; aachtervolgens, ja somstieden twiekeer toegelieke, hadde hi'j alle ziekten had, waoran kiender onderhevig binnen. In de laeste tied hadde him een bedroefde kwaol van him meester maekt; een verlamming in de heupen. As geneesmiddel hadden ze de zwevelbaden veurschreven, en mevrouw Milligan was mit him naor de Pyreneën toe reisd. Nao daor vruchteloos de baoden bruukt te hebben, hadden ze een aandere kuur anraoden: de knaop mos et lichem gestrekt holen en niet op zien bienen rusten. Doe hadde zien moeke de boot inrichten laoten, waorop ik de reize mitmaekte. Zi'j kon d'r niet toe besluten om heur zeune in huus opsleuten te holen; dan zol hi'j wegraekt wezen van verveling en gebrek an locht. Daor Arthur zels niet lopen kon, leut zi'j een huus veur him maeken, dat him verplaetsen kon. De boot was dan ok hielemaole as een drievend huus inricht, mit huuskaemer, keuken, selon en verande. In de selon of onder de verande brocht Arthur de dag deur van morgens tot aovens mit zien moeke an zien kaante, en de laandschoppen trokken an him veurbi'j; hi'j hoefde alliend de ogen mar eupen te doen.

Eene maond leden hadden ze Bordeaux aachter heur laoten en nao dat ze de Garonne opveerd weren, hadden ze now et Zuder-kenaol beriekt. Dit brocht heur in de vievers en kenaolen naor de Middellandsche Zee, vanwaor ze de Rhône opveren zollen en daornao de Saône; van disse revier zollen ze in de Loire kommen en dan bi'j Briâre de Seine pakken om de loop van disse revier te volgen tot an Rouaan, waor ze een groter schip huren zollen om naor Engelaand weeromme te gaon. Netuurlik vernam ik al disse biezunderheden omtrent mevrouw Milligan en heur zeune niet drekt op de dag, waorop ik ankwam. Ik vernam ze eerst geleidelik, iene veur iene en voeg ze hier alliend mar in volgodder saemen, om mien verhael dudeliker te maeken. Op de eerste dag maekte ik kennis mit et vertrek, da'k op De Zwaan - zo hiette et schip - bewonen zol. Et was hiel klein, twie elle laank en iene elle bried, et was et aorigste husien, dat de fantesie van een kiend him veurstellen kan. De meubels bestonnen uut iene kaaste, mar die leek wel op een toverflesse van een goecheler: d'r kwam van alles uut. Et boverste gedielte was d'r niet vaaste op zet, mar kon optild wodden en dan haj' een  bedde: een metras, heufdkussen en dek. Netuurlik was et niet hiel groot, mar toch groot genoeg veur mi'j om d'r lekker in te liggen. Onder dat bedde was een lae, waoj' alle veurwarpen vienen konnen, diej' veur et wasken morgens neudig hebben en daoronder was een aandere lae mit verschillende ofdielings veur ondergoed en boverkleren. Taofels of stoelen weren d'r niet; temeenste niet in de gewonen vorm, mar an et heufdaende van et bedde was tegen de waand een plaankien, daj' daeleslaon konnen en daj' dan as een taofel bruken konnen en tegen de aandere waand krek zoe'n plaanke, die, daelesleugen, as stoel bruukt wodden kon. Een rond gat, dat mit een glas ofsleuten wodden kon, wodde bruukt veur een frisse en om locht in disse kaemer te brengen. Gienertied ha'k zo wat aorigs en kreers zien. Alles was van iekehoolt en lakt en op de grond lag een lakt zeildoek mit witte en zwatte ruten. Et was een lust veur 't oge. Doe ik mien kleren uutstruupd hadde en op et bedde liggengaon was, kree'k ik een gevuulte, dat hielemaole ni'j veur mi'j was. Veur de eerste keer straokten laekens mien huud in plak van ze eupen te snieden. Bi'j vrouw Barberin sleup ik in roege laekens van sponnen hennep; mit Vitalis la'k meerstal in et stroo of in in et huj, mar gienertied een dek op mi'j en awwe dit in de logementen al es kregen, dan bruukten we ze krek zo lief niet as al. Wat weren dissend, waorin ik mi'j now wikkelde, fien en zaachte! en wat rokten ze lekker! En die metras scheen wel doons in vergelieking mit de dennenaelden, wao'k de veurige naacht op legen hadde. De stilte van de naacht hadde niks meer dat mi'j bange maekte; de duusternis was niet meer mit schimmen bevolkt en de steerns, die ik deur et ronde veenster zag, sprakken mi'j alliend mar woorden in van moed en hoop. Hoe lekker ik ok in mien beddegien lag, ik was de aanderemorgen al vroeg in de bienen, want ik was ongerust, hoe mien akteurs de naacht deurbrocht hadden. Ik vun mien hiele troepien wao'k et de veurige aovend aachterlaoten hadde en iederiene sleup zo gerust, krek as ze al maonden op et schip woond hadden. Bi'j mien naodering wodden de honnen wakker en kwammen vrolik op me toe om me goeiemorgen te weensken. Alliend Joli-Coeur verroerde him niet; hi'j hadde wel et iene oge eupen, mar hi'j begon te snorken as een trombône. Ie hoefden niet lange te raoden, om te begriepen wat dit te betekenen hadde. Joli-Coeur was slim naonemend en wodde dan al gauw wat lelk, en as hi'j ienkeer lelk was, kwam hi'j niet zo vlogge weer in zien gewone doen. In dit geval was hi'j beledigd, da'k him niet mitneumen hadde naor mien kaemer en hi'j toonde zien ontevredenhied deur him krek as hi'j sleup te holen. Ik kon him de reden niet dudelik maeken, die mi'j tot mien grote spiet beweugen hadde om him op dek te laoten en daor ik vuulde, da'k temeenste in schien onrecht tegenover him pleegd hadde, nam ik him in mien aarms om him deur 'm te aaien mien leedwezen te betugen. Eerst bleef hi'j nog uut zien humeur, mar bi'jkotten, mit de wispelturighied him eigen, docht hi'j an wat aanders en gaf hi'j mi'j deur gebaoren te kennen, dat, a'k mit him an wal gong, hi'j mi'j misschien wel vergeven zol. De schipper, die ik de veurige dag an et roer staon zien hadde, was al wakker en al doende om et dek schone te maeken. Hi'j was zo goed om een plaanke uut te leggen, waor ik mit mien troepien over an de wal gong. Al speulend mit mien honnen en Joli-Coeur, springend en lopend en in de bomen klimmend, gong de tied gauw veurbi'j en doe we weerommekwammen, stonnen de peerden al an de liende inspand en vaastemaekt an een klaeterjaeger op et jaegpad. Iene klap mit de zwiepe was genoeg om heur lopen te laoten. Gauw weren wi'j in et schip en even laeter wodde et touw, waor de boot an vaaste lag, losmaekt; de schipper nam zien plak weer in an et roer; de jaeger gong op iene van de peerden zitten; et schip kraekte even en vervolgden we oonze weg. Hoe lekker is dat reizen op een boot! De peerden stapten deur op et jaegpad en zonder dawwe een beweging vuulden, gleden we zachies over et waeter. De twie dichtbegruuide walkaanten gongen oons veurbi'j en ie heurden gien aander geluud as van et lekken van et waeter tegen et schip, dat him mingde mit et rinkelen van de bellen, die de peerden om de nekke hadden. Wi'j gleden veuruut en op 'e wal zag ik de klaeterjaegers, mit heur wottels in et malse grös en kreerskruderig verheven en waor gienertied blaeder van trilden onder de zachte aosem van de morgenwiend. Heur aendeloze riegel in rechte lijn langs de wal plaant, vormde een dicht gruun gedien, dat de schuine straolen van de zunne opvong en alliend mar een deur de blaeder temperd locht deurleut. Op pattie plakken was et waeter pikzwat, krek as et opborrelde uut onpeilbere diepten; argens aanders daorentegen vormde et deurschienende vakken, waoj' de schitterende stienen en mosachtige plaanten onder zaggen.

Ik ston verdiept in een andachtige beschouwing, doe ik mien naeme aachter mi'j zeggen heurde. Ik dri'jde mi'j omme en zag Arthur, die op zien plaanke bi'j mi'j brocht was. Zien moeke ston an zien ziede.
- Hej' goed slaopen? vreug hi'j. Beter as onder de blote hemel? Ik kwam dichterbi'j en zee doe, naor beleefde woorden zukende, om liekegoed Arthur as zien moeke mien daank te betugen.
- En de honnen? zee hi'j. Ik reup ze, krek as Joli-Coeur; ze kwammen bi'j oons, beugen en de aep maekte ok verschillende malle bewegings. Iederiene scheen te verwaachten, dawwe een veurstelling geven zollen. Mar die morgen was d'r gien spraoke van een veurstelling. Mevrouw Milligan hadde heur zeune buten de zunne zet en ik was naost him zitten gaon.
- Wi'j' de honnen en de aep votbrengen? vreug ze, dan kuwwe an 't wark gaon. Ik dee wat ze vreug en gong mit mien troepien naor de veursteven. Mar veur wat wark was die aarme zieke knaop geschikt? Ik zag, dat zien moeke him een les overheurde, en andachtig in een boek volgde wat hi'j zee. Op zien plaanke uutstrekt, zee Arthur zien les op, zonder een inkelde beweging te maeken. Liever zegd: hi'j perbeerde zien les op te zeggen, want hi'j haeperde allemachtig en brocht d'r nog gien drie woorden vlot uut, en dan nog vergiste hi'j him vaeke. Zien moeke verbeterde zien fouten mit zaachthied, mar toch mit eernst.
- Jow kennen jow faobel niet, zee ze. Et trof mi'j, dat een moeke tegen heur kiend 'jow' zee, want ik wus doe nog niet, dat dit in Engelaand de gewoonte was.
- Ach moeke, zee hi'j, op treurige toon.
- Jow maeken vandaege vule meer fouten as gisteren.
- Ik hebbe toch mien best daon om te leren.
- En jow hebben niet leerd.
- Ik kon niet.
- Waoromme niet?
- Ik weet et niet; omreden ik niet kon. Ik bin ziek.
- Jow heufd is niet ziek. Ik zal et gienertied toestaon, dat jow niks leren, en dat jow, onder et veurweensel, dat jow ziek binnen, in onkunde opgruuien. Mevrouw Milligan leek mi'j slim streng toe, mar ze praotte toch zonder drift en mit een vrundelike stemme.
- Waoromme doen jow mi'j zoe'n verdriet, deur jow lessen niet te leren?
- Ik kan niet, moeke; ik verzeker jow, da'k et niet kan. En Arthur begon te goelen. Mar mevrouw Milligan leut him deur die traonen niet van heur stok brengen, hoewel ze andaon was en bedroefd, zoas ze zels zegd hadde.
- Ik hadde jow vandemorgen mit Rémi en de honnen speulen laoten willen, gong ze deur, mar jow meugen niet speulen veur jow de faobel zonder fouten opzeggen. Mit die woorden gaf ze Arthur zien boek an en dee een peer treden weeromme krek as ze naor beneden gaon wol, wiels ze heur zeuntien op zien plaanke alliend liggen leut. Hi'j snotterde van et goelen en wao'k ston, kon ik dudelik heuren hoe zien stemme stokte. Hoe kon mevrouw Milligan zo streng wezen veur heur aarme kleine jonge, die ze zo innig lief scheen te hebben? As hi'j zien les niet leren kon, was et zien schuld toch niet, mar grif de schuld van zien ziekte. Zol zi'j dan votgaon zonder him een vrundelik woord toe te fluusteren? Mar ze gong niet vot; in plak van in et benedengedeelte van et schip te verdwienen, kwam ze bi'j heur zeuntien weeromme.
- Zuwwe et tegere nog es perberen? vreug ze.
- O ja, moeke, saemen. Doe gong ze bi'j him zitten en nam et boek weer op en begon staorig de faobel te lezen van "De wolf en et laom." Arthur herhaelde elke zin, woord veur woord. Doe hi'j dit driemaol daon hadde, gaf zi'j et boek an Arthur en zee, dat hi'j now mar alliend veerder leren mos. Doe gong ze naor beneden. Arthur begon daolik te leren en van et plak, wao'k staonbleven was, kon 'k dudelik zien lippen bewegen zien. Et scheen, dat hi'j mit andacht leerde. Mar die andacht duurde niet lange. Al vlogge sleug hi'j zien ogen op; zien lippen beweugen minder vlogge, en opiens was hi'j hielemaole stille. Hi'j leesde niet meer; hi'j herhaelde niet meer. Zien ogen, die now her- dan derwerts dwaelden, ontmoetten de mientes. Mit mien haand wonk ik him, dat hi'j deurgaon mos mit zien leren. Hi'j glimkte vrundelik, krek as hi'j mi'j bedaanken wol veur mien waorschouwing en zien ogen gongen weer naor zien boek. Mar al vlogge sleug hi'j ze weer op en ze dwaelden van de iene naor de aandere wal. Omreden hi'j niet in de richting keek, waor ik was, kwam ik overaende om zien andacht te trekken en wees him doe op zien boek. Hi'j begon weer, half beschaemd, te lezen. Ongelokkigerwieze scheerde even naotied een iesvoegel vliegensvlogge over et waeter, vlak veur et schip langes en leut zoks as een blauwe straol aachter him. Arthur tilde et heufd op om him te volgen. Doe de voegel vot was, keek hi'j naor mi'j. Doe begon hi'j tegen mi'j te praoten.
- Ik kan et niet, zee hi'j, en toch zo'k et wat graeg. Ik gong naor him toe.
- Die faobel is toch zo muuilik niet, zee ik.
- Oh, dat is ze wel. Hiel muuilik.
- Ze scheen mi'j zo makkelik, en doe ik et je moeke veurlezen heurde, docht ik ze al haost te kennen. Hi'j glimkte ongeleuvig.
- Wil ik ze es veur je opzeggen?
- Mar dat is onmeugelik.
- Dat is perfoost niet onmeugelik. Za'k et es perberen? Pak et boek mar. Hi'j nam et boek en ik begon et liet op te zeggen. Hi'j hoefde mi'j mar een peer keer te helpen.
- Mar hoe is et meugelik, dat ie ze kennen! reup hi'j verbaosd uut.
- Ik kenne ze nog niet hiel goed, mar now geleuf ik wel, da'k ze zonder fouten opzeggen kunnen zol.
- Hoe hej' ze dan leerd?
- Ik hebbe ze jow moeke veurlezen heurd, mar ik hebbe andachtig luusterd, zonder te letten op etgene d'r om mi'j henne gebeurde. Hi'j kreeg een kleur en keek vlogge de aandere kaante uut. Nao een zwink van schaemte, gong hi'j deur:
- Ik begriep hoe ie luusterd hebben, en ik zal perberen om krek as ieje te luusteren. Mar hoe hej' et toch veurenneer kregen, om al die woorden uut mekeer te holen, die in mien onthoold heur mit mekaander verwarren. Hoe ik dat daon hadde wus ikzels ok niet krek; want ik hadde d'r niet over prakkeseerd. Toch perbeerde ik et him uut te leggen en daordeur mi'jzels d'r ok rekenschop van te geven.
- Waor gaot die faobel eins over? vreug ik. Over een laom? Now begon ik te daenken an laomer. Dan daenk ik an etgene ze doen. "De laomer weren zo veilig in et park." Ik zie die laomer liggen en slaopende in heur park, omreden ze daor veilig binnen, en now ik ze es zien hebbe, vergeet ik ze niet meer.
- O ja, zee hi'j; now zie ik ze ok. "De laomer weren zo veilig in et park." Ik zie witte en zwatte; ik zie ok de schaopen en et park zels. Et bin elzebomen.
- Dus zuj' et niet weer vergeten?
- O, nee heur.
- Wie waekt d'r gewoonlik over de schaopen!
- Honnen.
- As ze niet op de schaopen hoeven te passen, omreden disse veilig binnen, wat doen de honnen dan?
- Dan hebben ze niks te doen.
- Dus kun ze slaopen. Daorom zegt de faobel: "De honnen sleupen."
- O ja, now wodt et makkelik.
- Niet waor? Et is hiel makkelik. Now daenken wi'j an wat aanders. Wie huden de schaopen nog meer as de honnen?
- Een hedder.
- As de schaopen veilig binnen en de hedder niks te doen het, waor brengt hi'j dan zien tied mit deur?
- Mit op de fluite te speulen.
- Ziej' him veur je?
- Ja.
- Waor is hi'j?
- Onder et schaad van een grote iepenboom.
- Is hi'j alliend?
- Nee, mit aandere hedders uut de omkrieten.
- Now dan, aj' de schaopen zien, et park, de honnen, de hedder, kuj' dan niet zonder fouten et begin van je faobel opzeggen?
- Dat geleuf ik now wel.
- Perbeer et es. Doe hi'j mi'j zo heurde praoten en him uutstokken hoe hi'j makkelik een lessien leren kon, die him eerst zo muuilik toeleek, zag Arthur mi'j mit ontzag en alderdeegst een betien bangig an, krek as hi'j nog niet overtuugd was van de waorhied van etgene ik zee. Nao een posien van aorzeling, was hi'j klaor.
- De laomer weren zo veilig in et park; de honnen sleupen en de hedder, onder et schaad van een grote iepenboom, speulde op de fluite mit aandere hedders uut de omkrieten. Doe klapte hi'j in de hanen.
- Mar ik kenne et! reup hi'j; ik hebbe niet iene fout maekt.
- Wi'j' et aandere stok van de faobel op dezelde wieze leren?
- O ja, mit jow bin ik wis, da'k ze leren zal. Wat zal moeke opkieken en bliede wezen. En hi'j leerde de rest van de faobel, krek zo hi'j et eerste stok ok leerd hadde. In minder as een vorrels ure kende hi'j de faobel letterlik en hi'j was krek doende om ze op te zeggen, doe zien moeke bi'j oons kwam. Eerst keek ze een betien knorrig, dat ze oons bi'j mekaander zag, want ze docht, dawwe tegere speulden, mar Arthur leut heur de tied niet om een woord te zeggen.
- Ik kenne ze! reup hi'j, en hi'j het ze mi'j leerd. Mevrouw Milligan keek mi'j wat verwonderd an, en ze zol mi'j grif wat vraogd hebben, mar Arthur begon, zonder dat ze et him vreug, de faobel van "De wolf en et laom" op te zeggen. Hi'j dee dit zo rozinnig en vrolik, zonder ok mar ienkeer te haeperen en zonder een fout. Onderdehand keek ik mevrouw Milligan an; ik zag een glimk op heur mooie gezicht, en doe miende ik da'k heur ogen vochtig wodden zag, mar omreden zi'j heur op dat stuit over heur zeune hennebeug en him zachies mit beide aarms ommevaemde, kon ik niet zien as ze goelde.
- Die woorden, och! zee Arthur, die betekenen niks; ie moe'n de dingen zien en Rémi het mi'j de hedder zien laoten mit zien fluite. A'k onder et leren de ogen opsleug, docht ik niet meer an etgene om mi'j henne was; ik zag de fluite van de hedder en heurde wat hi'j speulde. Za'k jow es veurzingen wat hi'j speulde, moeke? En hi'j zong een droefgeestig vassien in et engels. Now goelde mevrouw Milligan wis, en doe ze overaende kwam, zag ik heur traonen op de wangen van heur kiend. Doe kwam ze naor mi'j toe, nam mien haand en drokte die zo innig, da'k d'r ontroerd van raekte.
- Jow bin een goeie jonge, zee ze.

A'k disse kleine geschiedenis wat briedvoerig verteld hebbe, is et om de veraandering begriepen te laoten, die van dat mement of in mien toestaand plak hadde. De veurige dag hul ie mi'j veur een knaop die honnen keunsies maeken leut en veur niks deugde as om mit zien dieren de meensken een posien van verdievedaosie te bezorgen en now krek van passe kwam, om een ziek kiend wat ofleiding te geven; mar disse les scheidde mi'j hielemaole van mien honnen en mien aep; ik wodde een buisien, haost een vrund. Ik moet hier al drekt bi'j zeggen, wa'k eerst naotied vernam, dat mevrouw Milligan slim verdrietig was, dat heur zeune niet leerde, of liever niet leren kon. Al was hi'j ziek, zi'j wol dat hi'j warken zol, en juust omreden die ziekte van lange duur wezen kon, wol ze van now of an zien geest de vorming geven, die him in de gelegenhied stelde om, as hi'j genezen wezen zol, zien schae in te haelen. Tot hier an toe was zi'j daor niet in slaegd; al hadde Arthur gien tegenzin in et warken, hi'j hadde gien andacht en ieverig was hi'j ok niet. Zonder verzet nam hi'j et boek, daj' him in de hanen gavven, en hi'j nam et alderdeegst gruusaordig an, mar al dee hi'j zien boek eupen, zien geest eupende him niet, en alliend mar warktugelik herhaelde hi'j, zo goed en zo kwaod as et gong, de woorden, diej' him mit muuite inpompten. Dit gaf zien moeke een protte hatzeerte en ze wodde d'r haost wanhopig van. Mar zovule te blieder was ze, doe ze him de faobel opzeggen heurde, die hi'j in een half ure van mi'j leerd hadde, en die zi'j al pattie daegen vruchteloos perbeerd hadde om die him ontholen te laoten. A'k now an de daegen daenke die 'k op de boot deurbrocht mit mevrouw Milligan en Arthur, kommen ze mi'j nog veur as de gelokkigste daegen van mien jonkhied. Arthur was hatstikke wies mit mi'j, en ik van mien kaante, zonder d'r over nao te daenken, gaf toe an heur sympathie en beschouwde him as mien breur. Gienertied hawwe gekilster; van zien kaante gaf hi'j gienertied een teken, dat hi'j him boven mi'j verheven achtte, en ik was gienertied verlegen veur him; ik docht d'r alderdeegst niet an, da'k verlegen wezen kon. Dit lag lichtkaans an mien jaoren, an mien onbekendheid mit et maotschoppelik leven, mar grif nog vule meer an de nethied en goedens van mevrouw Milligan, die pattietoeren mit mi'j praotte, a'k heur kiend was. En dan die reize in een boot was veur mi'j zo riek an verschillende vremde dingen. Gien mement verveelde ik mi'j of vuulde ik mi'j laanterig. Van de morgen tot de aovend kowwe oonze tied besteden. Sund ze spoorwegen anlegd hebben, reis ie niet meer deur et Zuderkenaol; ie kennen et alderdeegst niet meer; toch is et iene van de appattigheden van Frankriek. Et is iene van de meerst belangrieke stokken van et laand, dat et deursnidt en van de mooiste ok. Awwe iene van de mooiste stokkies beriekt hadden, legden wi'j mar een peer mijlen daegs of; was de streek daorentegen ientonig, dan gongen we wat vlogger. De weg zels besliste awwe blieven zollen of veerder gaon. Gienend van die lastige bemuuiings, waormit aandere reizigers heur doende te holen hebben, wodden van oons vergd. Wi'j hadden gien lange dagreizen te maeken om een geschikt logement te vienen, wao'we grif een goeie taofel en een goed onderdak vienen zollen. Op de daorveur vaastestelde uren wodde de taofel veur oons klaorzet onder de verande, en wiels wi'j zatten te eten, volgden wi'j staorig de walkaante die veur oons veurbi'jscheuven. As de zunne ondergong, bleven we stilleliggen as et duuster wodde, en we bleven daor dan tot et weer dag wodde. Omreden wi'j altied thuus weren, kenden wi'j die eindeloze, vervelende aovenduren niet, die de reiziger vaeks zo zwaor valen. Die aovenduren weren veur oons nog te kot, en de tied om liggen te gaon overvul oons veur dawwe nog an slaopen dochten. As de boot stillelag en et koold was, bleven we in de selon, waor een vuurtien anlegd wodde om et vocht en de naachtlocht te verdrieven, die veur een zieke zo naodielig binnen. D'r wodden laampen ansteuken en Arthur wodde bi'j de taofel scheuven; ik gong bi'j him zitten en mevrouw Milligan leut oons boeken mit plaeten of foto's zien. Krek as et schip, waor wi'j op weren, inricht was veur disse biezundere tocht, zo weren de boeken en plaeten ok mit et oge op de reize keuzen. Weren wi'j mu van et kieken, dan leesde mevrouw d'r et ien en aander uut veur, dawwe begriepen konnen en dat oons belang inboezemde. Seins bargde ze de plaeten ok op en dee de boeken dichte en vertelde ze oons de legenden, de gebeurtenissen die plakvunnen hadden in de streken, waor wi'j now weren. Onder et vertellen keek ze heur zeuntien de hieltied an en et was andoenlik om te zien, zovule muuite ze heur getrooste om zó te vertellen, dat hi'j heur hielemaole begreep. Wat mi'j angaot, as et mooi weer was, ha'k mien eigen wark. Dan nam ik mien harp, gong an laand en op een stokkien ofstaand gong ik onder een boom zitten, waorvan et schaad mi'j verstopte en zong en speulde dan alle vassies, die ik kende. Veur Arthur was et een groot genot in de stilte van de naacht meziek te heuren, zonder op te kieken wie speulde. Vaeke reup hi'j:
"Nog es!" en dan speulde of zong ik et vassien een twiede keer. Dat was een kalm en gelokkig leven veur een knaop as ikke, die de hutte van vrouw Barberin verlaoten hadde om rond te zwarven mit signor Vitalis. Wat een verschil tussen de schottel eerappels mit zoolt van mien aarme pleegmoeke en de lekkere vruchtetaarten, et gelei en de pasteigies uut de keuken van mevrouw Milligan. Wat een onderscheid tussen de lange kuiertochten, deur modder en in de regen, of onder een zangerige zunne aachter mien meester, en disse speuleveerderi'je deur de kalme waeters. Mar om mi'jzels recht te doen wedervaren moe'k erkennen, da'k nog gevuuliger was veur et zedelik genot van dit ni'je leven as veur de stoffelike veurdelen, die et mi'j gaf. Ja, ze weren lekker, die pasteigies van mevrouw Milligan; et was een genot om gien honger meer te hebben of niet meer te lieden van koolde en hitte, mar hoeveul te beter en angenaemer weren veur mi'j die gedaachten en gevulens, die mien hatte troffen en vervulden. Tot twie keer toe ha'k de banen verbreken zien, wat mi'j hechtten an heur, die ik liefhadde; de eerste keer doe 'k an vrouw Barberin ontrokt wodde; de twiede keer doe 'k scheiden wodde van Vitalis; tot twiekeer toe ha'k alliend staon op de wereld, zonder steun, zonder hulpe, mit mien dieren as ienigste vrunden en levensgezellen. En now ha'k in mien onlaand en mien wanhopenden toestaand iene vunnen, die mi'j liefde betoond hadde en die ik lief hebben kon: een vrouw, een mooie, anzienlike dame, zaachte, minzem en lief, een knaop van mien leeftied, die mi'j behaandelde krek a'k zien breur was. Wat een genot, wat een gelok veur een hatte as mientes, dat zovule verlet hadde an liefde. A'k Arthur ankeek, die bliek en roerloos op zien plaanke uutstrekt lag, hoe vaeke ha'k him dan zien gelok beniede, ikke, die zo gezond en stark was. Niet de weelde, waor hi'j in leefde, beneed ik him, zien boeken, noch zien prachtig speulgoed, noch zien schip, mar de liefde, die zien moeke him betoonde. Wat mos hi'j gelokkig wezen zó bemind te wodden, tien-, twintigmaol een tuut te kriegen van die mooie dame en zels een tuut geven te meugen an die edele vrouw, die heur haand ik haost niet durfde an te raeken as ze mi'j die toestak. En dan zee ik bedroefd tegen mi'jzels, da'k gienertied een moeke hebben zol, die mi'j tuten zol en die ik tuten meugen zol. Misschien zo'k mien pleegmoeder, vrouw Barberin, nog es weerommezien, en dan zo'k mi'j gelokkig achten, mar dan zo'k heur niet meer moeke numen kunnen, want ik wus now, dat zi'j mien moeke niet was.

Alliend! Altied zo'k alliend op 'e wereld wezen! Die gedaachte dee mi'j dan ok zovule te meer et genot warderen da'k smaekte, as mevrouw Milligan en Arthur mi'j vrundelik behaandelden. Ik moch niet te vule vargen veur mien gelok, en daor ik gienertied een moeke, een breur of femilie op de wereld hebben zol, mo'k al tevreden wezen, a'k vrunden vun. Ik mos gelokkig wezen en dat wa'k ok hielemaole. Liekwels, hoe plezierig dit ni'je leven veur mi'j ok was, binnenkot mos ik d'r mit breken en tot mien bestaon van eerder weerommekeren.

13  De Vondeling
Gedurende disse reize was de tied slim vlogge ommegaon en de dag was haost kommen, waorop mien meester uut de gevangenis kommen zol. Naor maote wi'j oons meer en meer van Toulouse verwiederden, wodde de gedaachte daoran veur mi'j kwellender. Et was zo lekker op een schip te wezen, zo hielemaole zonder zorg en ellende; mar ik mos weerommekeren en de weg, die ik op et waeter oflegd hadde, mos ik lopende weerommegaon. Dat zol minder plezierig wezen; ik zol dan gien zaacht bedde meer hebben, gien melk drinken of taarties eten en de aovend gienertied meer in zoe'n gezellige ronte deurbrengen. Mar et meerst speet et mi'j toch, da'k Arthur en mevrouw Milligan verlaoten moeten zol; ik zol heur liefde niet langer ondergaon en heur bi'j slot van zaeke verliezen, krek a'k vrouw Barberin al verleuren hadde. Zo'k dan altied, a'k van iene hul, op zoe'n wrede wieze scheiden wodden van heur, mit wie ik mien hiele leven wel deurbrengen willen zol? Ik moet bekennen, dat dit de ienigste sombere gedaachte was, die in disse gelokkige daegen bi'j mi'j opkwam. Aendelik op een morgen, besleut ik om mien verdriet an mevrouw Milligan te vertellen en heur te vraogen in hoevule tied ik naor Toulouse weeromme lopen kunnen zol, want ik wol graeg veur de deure van de gevangenis staon, as mien meester daor uut kommen zol. Doe ik over mien votgaon praotte, begon Arthur te goelen.
- Rémi mag niet votgaon! reup hi'j.
Ik gaf him as bescheid, da'k mien eigen baos niet was, da'k an mien meester heurde, an wie mien oolden mi'j verhuurd hadden en da'k weer bi'j him in dienst gaon mos, zo gauw hi'j mi'j neudig hadde. Ik praotte over mien oolden, zonder te zeggen, dat zi'j mien vader en mien moeke niet weren, want dan zo'k ok bekend moeten hebben, da'k alliend mar een vondeling was; en om die schaande te vertellen, kon ik niet over mi'j kriegen, omreden ik altied onnuumlik een protte leden hadde, a'k zag, hoe de kiender uut et gesticht in oons dörp behaandeld wodden. Een vondeling! Et scheen mi'j toe, dat d'r gien ellendiger wezens op disse wereld weren. Mien meester wus, da'k een vondeling was, mar hi'j was mien meester, en toch zo'k liever op et plak zels dood daelevalen wezen, as da'k an mevrouw Milligan en Arthur, die mi'j in heur ronte opneumen hadden, bekend te hebben, da'k een vondeling was; zollen zi'j mi'j dan niet mit ofkeer van heur stoten hebben?
- Mama, ie moe'n Rémi hier holen, gong Arthur deur, die, as et niet zien wark anbelangde, et meerst te zeggen hadde en alles van heur gedaon kreeg, wat hi'j verlangde.
- Ik zol Rémi graeg bi'j mi'j holen, zee mevrouw Milligan, ie holen een protte van him en ik bin him ok slim genegen; mar om him bi'j oons te holen, moe'we et eerst omtrent twie veurweerden iens wezen, die van jow noch van mi'j ofhaankelik binnen. In et eerste plak: wil Rémi wel bi'j oons blieven...
- O, Rémi wil wel, vul Arthur heur in de rede; nietwaor Rémi, ie willen liever niet naor Toulouse weerommegaon?
- Twiedens, gong mevrouw Milligan veerder, zonder mien bescheid of te waachten, moet zien meester eerst van de rechten, die hi'j op him het, ofstaand doen.
- Rémi, Rémi! in et eerste plak, vul Arthur heur in de rede.
Vitalis was ontegenzeglik een goeie meester veur mi'j west en ik was him ok oprecht daankber veur zien lessen, mar d'r was gien vergelieking te maeken tussen et leven, da'k bi'j him leidde en dat, wat mevrouw Milligan mi'j anbeud; lieke muuilik was een vergelieking te maeken tussen de genegenhied, die ik veur Vitalis vuulde en die, wat mevrouw Milligan en Arthur mi'j inboezemden. A'k daoran docht, dan zee ik wel tegen mezels, dat et slecht van mi'j was om die vremde meensken boven mien meester te stellen, mar et was wel de waorhied; ik hul innig een protte van mevrouw Milligan en Arthur.
- Veurdat Rémi hierop bescheid geft, zee ze, moet hi'j goed bedaenken, dat et gien leven van klaorebaore plezier is, da'k him anbiede, mar dat hi'j wel degelik warken moet; hi'j moet studeren en Arthur in al zien lessen volgen; hi'j moet dit wel in overweging nemen en vergelieken mit zien veurige vri'jhied.
- Dit kan niet tegen mekaander opwegen, mevrouw, dat verzeker ik jow en ik vuul hielemaole an wat een weerde jow veurstel veur mi'j het.
- Ziej' now wel, moeke! reup Arthur, Rémi wil et wel. En hi'j klapte in zien hanen van plezier.
Bliekber ha'k him uut de ongerusthied hulpen, want doe zien moeke over warken en boeken praotte, hadde zien gezicht een aangstiger uutdrokking anneumen. A'k es weigerde! En die aangst moet slim groot bi'j him west wezen, omreden hi'j een hekel an boeken hadde. Mar gelokkig koesterde ik niet dezelde aangst en in plak da'k een hekel an boeken hadde, trokken ze mi'j vule eerder an. Weliswaor, ha'k d'r nog niet een protte leesd, mar de boeken die ze mi'j geven hadde, hadden mi'j altied meer plezier as verdriet bezorgd. Et anbod van mevrouw Milligan maekte mi'j dan ok slim gelokkig en ik miende et eerlik waor, doe 'k heur bedaankte veur heur edelmoedighied. Ik hoefde De Zwaan dus niet te verlaoten en van dit lekker leventien zo'k gien ofscheid nemen; ik hoefde niet bi'j Arthur en zien moeke weg te gaon.
- Wi'j hebben now nog alliend nog mar de toestemming van zien meester neudig, gong mevrouw Milligan deur; ik zal him schrieven en zeggen, dat hi'j oons in Cette vienen kan, omreden wi'j niet meer naor Toulouse weerommegaon kunnen; ik zal him de reiskosten overmaeken en a'k him uutlegd hebbe, waoromme wi'j niet mit de trein gaon kunnen, dan hoop ik, dat hi'j mien uutneudiging annemen zal. As hi'j mien veurstel goeddonkt, dan hoef ik et nog mar mit Rémi zien oolden iens te wodden, want zi'j moe'n hier ok in raodpleegd wodden. Tot now an toe was et gesprek veur mi'j hielemaole naor weens lopen; et was krek as een goeie fee mi'j mit heur stokkien anraekt hadde; mar disse laeste woorden brochten mi'j op een wriede wieze tot de warkelikhied weeromme. Mien oolden vraogen! Ongetwiefeld zollen die alles vertellen, wa'k verzwiegen wol. De waorhied zol an et locht kommen. Een vondeling!

Dan zollen Arthur en zien moeke mi'j niet meer kennen willen; dan zol de genegenhied, die zi'j veur mi'j opvat hadden, hielemaole verdwienen; de heugenschop an mi'j zol heur alderdeegst aekelik wodden. Arthur zol mit gien vondeling speuld hebben; die zol gienertied zien makker, zien vrund, haost zien breur west wezen. Ik ston as vaastespiekerd an de grond. Mevrouw Milligan zag mi'j uterst verbaosd an. Zi'j wol, da'k praoten zol, mar ik durfde heur vraogen niet beantwoorden; mar doe miende ze grif, dat de gedaachte an de naoderende komst van mien meester mi'j zo andee, want ze drong niet langer bi'j mi'j an. Gelokkig vun dit gesprek aovens plak, een peer uren veu'we slaopen gaon zollen; ik kon mi'j dus vlogge an de ni'jsgierige ogen van Arthur onttrekken en mi'j in mien hutte mit mien aangsten en zorgen opsluten. Dat was mien eerste slaopeloze naacht, die ik op De Zwaan deurbrocht. Wat zo'k zeggen? Wat mo'k doen? Ik vun gien uutkomst. En naoda'k honderdkeer van gedaachten veraanderd was, de meerst tegenstriedige idenen mekaander opvolgd weren, kwam ik aendelik tot et besluut om mar niks te doen en mar niks te zeggen. Ik zol alles zien gewone loop gaon laoten en mi'j an mien lot onderwarpen, wat d'r ok gebeuren moch. Misschien wol Vitalis gien ofstaand van mi'j doen en dan zol de waorhied ok gienertied bekend wodden. En ik was zo bange, dat de waorhied an et locht kommen zol, da'k alderdeegst begon te hopen, dat Vitalis et veurstel van mevrouw Milligan niet annemen zol. Ik mos van Arthur en zien moeke scheiden, om ze gienertied weer te zien, mar in ieder geval mochten zi'j gien onangenaeme heugenschop an mi'j overholen.

Drie daegen laeter kreeg mevrouw Milligan een brief van mien meester, dat hi'j de ankem zaoterdag mit de trein van twie ure in Cette kommen zol. Ik vreug an mevrouw Milligan verlof om naor et stesjon te gaon en de honnen en Joli-Coeur mit mi'j mit te nemen, om oonze meester op te waachten. De honnen weren onrustig, krek as ze een betien een vermoeden hadden van etgene gebeuren zol. Joli-Coeur was onverschillig en ikzels vuulde mi'j geducht zenewachtig. D'r zol now een beslissing over mien leven neumen wodden. O, a'k mar durfd hadde, hoe graeg zo'k Vitalis smeekt hebben, om niet te vertellen, da'k een vondeling was. Ik was in een hoekien van et stesjon staon gaon; mit mien drie honnen an een touw naost mi'j en Joli-Coeur onder mien jasse, waachtte ik him daor op, zonder acht te slaon op etgene om mi'j henne gebeurde. De honnen waorschouwden mi'j, dat de trein ankommen was, en zi'j oonze meester reuken hadden. Opiens vuulde ik an mi'j trekken en daor ik niet allat was, ontsnapten de honnen an mi'j. Zi'j sprongen op Vitalis toe en die zag ik opiens veur mi'j in zien bekend klied. Capi was al in zien aarms sprongen en Zerbino en Dolce klauterden tegen zien bienen op. Ik gong now op mien beurt naor him toe, en doe Vitalis Capi op de grond zet hadde, drokte hi'j mi'j in zien aarms. Dit dee hi'j veur de eerste keer en hi'j prevelde meerdere keren:
- Buon di, povero caro!
Mien meester hadde mi'j gienertied wat misdaon, mar hi'j was toch ok gienertied biezunder zaachte tegen mi'j west en ik was zoksoorte ontboezemings niet van him gewoon; ze troffen mi'j dan ok des te starker en de traonen stonnen in mien ogen, want ik was in een toestaand, waorin et hatte him gauw ontsluut. Ik zag him an en ik bespeurde, dat hi'j in de gevangenis een protte oolder wodden was; hi'j gong lange zo recht niet meer; zien holing was beugen, de blos was van zien wangen verdwenen en zien lippen weren kleurloos.
- Ie vienen mi'j veraanderd, is 't niet zo? De gevangenis is een ongezond verblief en de verveling een kwaode ziekte; mar dat zal now allemaole wel overgaon. Hi'j veraanderde doe opiens van onderwarp en vreug:
- Hoe hej' die dame kennen leerd, die mi'j schreven het?
Doe vertelde ik him mien ontmoeting mit De Zwaan en hoe ik sund die tied bi'j mevrouw Milligan en Arthur leefd hadde, wawwe zien en daon hadden. Mien verhael duurde slim lange, omreden ik bange was om an et aende te kommen en onderwegens te praoten over etgene mi'j zovule aangst anjaegde; want ik zol gienertied an mien meester durven te vertellen, da'k bi'j him weggaon wol, om bi'j mevrouw en Arthur te blieven. Mar ik hoefde him die bekentenis gienertied te doen, want wi'j weren et hotel naoderd, waor mevrouw Milligan heur intrek neumen hadde, veur da'k mien verhael geëindigd hadde. Vitalis zee mi'j butendat in et gehiel niet van de brief, die hi'j kregen hadde, liekemin as van et veurstel, dat zi'j him riekaans daorin daon hadde.
- En die dame verwaacht mi'j? vreug hi'j, doe wi'j et hotel binnenleupen.
- Ja, ik zal jow naor heur kaemer brengen.
- Dat is niet neudig, zeg mi'j et nommer mar; dan kun ie hier mit Joli-Coeur en de honnen op mi'j waachten. As mien meester wat zee, dan wa'k niet gewoon him tegen te praoten; toch waogde ik een opmarking en vreugd him opni'j, om him naor mevrouw Milligan vergezellen te meugen, wat mi'j niet meer as billik en netuurlik toescheen; mar mit een wink, legde hi'j mi'j et zwiegen op en ik mos him wel geheurzem wezen.

Ik bleef in de gaank, mit de honnen bi'j mi'j, op een baank zitten te waachten. Zi'j wollen him ok volgen, mar ze durfden liekemin heur te verzetten as ik: Vitalis wol geheurzemd wodden. Waoromme wol hi'j niet, da'k bi'j et onderhoold tegenwoordig wezen zol, dat hi'j mit mevrouw Milligan zol hebben? Dit vreug ik mezels algedurig of en beschouwde disse vraoge van alle kaanten. Ik hadde alderdeegst nog gien bescheid vunnen, doe ik him al weerommekommen zag.
- Gao van die dame ofscheid nemen, zee hi'j; ik waacht hier op je, binnen tien menuten biwwe vertrokken.
Ik was buten mezels van schrik.
- Now dan, begon hi'j nao een posien, begriep ie me niet? Ie blieven daor staon, krek aj' stom binnen: haost je wat!
Et was zien gewoonte niet om op zoe'n hadde toon tegen mi'j te praoten, en zolange ik bi'j him was, hadde hi'j nog gienertied zo wat tegen mi'j zegd. Ik ston op om warktuglik, zonder him te begriepen, him te geheurzemen. Mar doe ik een peer stappen daon hadde, vreug ik him:
- Jow hebben dus zegd...
- Ik hebbe zegd, dat ie mi'j van dienst binnen en da'k jow van et hoogste nut was; dus, da'k niet van doel was, om van mien rechten ofstaand te doen; gao now en kom gauw weeromme.
Dat gaf mi'j weer een betien moed, want ik was hielemaole onder de invloed van et besef een vondeling te wezen en verbeeldde mi'j, dat, awwe binnen tien menuten vertrokken wezen mossen, et was omreden mien meester van mien geboorte verteld hadde. Doe ik binnenkwam, vun ik Arthur in traonen, wiels mevrouw Milligan heur over him hennebeug, om him te troosten.
- Ie zullen ommes niet votgaon, Rémi! reup Arthur uut.
Mevrouw Milligan zee him doe in mien plak, da'k geheurzem wezen mos.
- Ik hebbe jow meester vraogd om jow bi'j oons holen te meugen, zee ze, op een toon, die mi'j de traonen in de ogen kommen leut, mar hi'j wol d'r niet in toestemmen en niks het him van zien besluut ofbrengen kund.
- Et is een slechte man! reup Arthur.
- Nee, et is gien slechte man, zee zien moeke; ie bin him van dienst en ik geleuf butendat, dat hi'j een protte van je hoolt. Uut zien praoten kuj' opmaeken, dat hi'j een fesoenlik man is en dat hi'j et eertieds stellig beter had het. Om mi'j zien weigering te verklaoren, zee hi'j: "Ik hool van dat kiend en hi'j van mi'j; et leven dat hi'j bi'j mi'j het is him van meer nut as de dienstberhied waorin hi'j, ondaanks jowzels, bi'j jow is. Jow zollen him leren laoten en him een rieke opvoeding geven hebben, dat is waor; jow zollen zien geest vormen, mar niet zien kerakter. Hi'j kan jow zeune niet wezen; hi'j zal mientes wezen; dat is beter veur him, as dat hi'j de speulballe van jow ziek kiend is, en hoe goed en braaf die knaop mi'j ok toeliekt, zal ik him toch een opvoeding weten te geven."
- Mar hi'j is toch de vader niet van Rémi! reup Arthur.
- Hi'j is zien vader niet, daor hebben jow geliek in, mar hi'j is zien meester en Rémi heurt him toe, omreden zien oolden him verhuurd hebben. Veur dit mement moet Rémi him geheurzem wezen.
- Rémi mag niet votgaon.
- Hi'j moet zien meester volgen, mar ik hoop alliend veur kotte tied. Wi'j zullen an zien oolden schrieven en ik zal et mit heur wel in odder brengen.
- O, nee! reup ik uut.
- Wat, niet?
- O, nee, asjebelief, niet!
- Dat is toch et ienigste middel, mien jonge.
- Och, doe dat niet!
Grif zol mien ofscheid langer duurd hebben as tien menuten, as mevrouw Milligan niks over mien oolden zegd hadde.
- Zi'j wonen in Chavanon, nietwaor? zee ze.
Zonder heur bescheid te geven, leup ik op Arthur toe en him in mien aarms nemende, tuutte ik him meerdere keren en in mien tuut lag hiel mien broederlike genegenhied, die ik veur him vuulde. Ik rokte mi'j doe uut zien omhelzing los en mi'j naor zien moeke kerende gong ik veur heur deur de kni'jen en drokte een tuut op heur haand.
- Aarme jonge! staemerde zi'j, wiels ze heur over mi'j hennebeug en zi'j gaf mi'j ok een tuut op et veurheufd. Ik kwam opiens overaende op en vleug naor de deure toe.
- Arthur, ik zal altied van je holen blieven, zee ik goelende, en jow mevrouw, gienertied za'k je vergeten.
- Rémi! Rémi! kreunde Arthur.
Mar ik heurde niks meer; ik was vot weg en hadde de deure aachter mi'j dichtedaon. Een posien laeter ston ik naost mien meester.
- En now veuruit! zee hi'j.
Wi'j gongen uut Cette weg en sleugen de weg naor Frontignan in. Zo verleut ik mien eersten vrund en tal van lotgevallen wodden mien pat, waorveur ik aanders bespeerd bleven west hebben zol, a'k niet et slaachtoffer van een verschrikkelik veuroordiel west was en mi'j niet deur een dwaeze aangst beheersen laoten hadde.


14  Sni'j en wolven
Ik mos van now of an weer aachter mien meester lopen, mit et kore van de harp over mien schoolder sleugen, en vere tochten deur regen en wiend, waarmte en koolde mit him ofleggen.
Et zol mien lot weer wezen, om mi'j op pleinen en marken zo dom meugelik veur te doen en et hoogeerde pebliek te lachen of goelen te laoten. De overgang was wried, want niks went zo gauw as een makkelik en gelokkig leven. Ik vuulde mi'j vaeke laanterig en verdoffeld, argerde of verveelde mi'j algedurig, en ondervun verschillende geweerwordings, die eertieds gienertied deur mi'j vuuld wodden. Gedurende oonze kuiertochten bleef ik vaeke veer aachter, om an Arthur, an mevrouw Milligan en De Zwaan daenken te kunnen, en in mien heugenschop leefde ik dan weer in et verleden. Och, wat een goeie tied was dat! En awwe aovens in een smerige kaemer van de ien of aandere harbarge sleupen, dan docht ik an de hutte, die ik in De Zwaan hadde, en hoe hadde vun ik dan mien beddelakens. Ik zol niet meer mit Arthur speulen, ik zol gienertied die lieve, vrundelike stemme van mevrouw Milligan meer heuren! Gelokkig troostte mi'j ien ding in mien slim groot en alsmar verdriet: mien meester was veur mi'j vule minzemer, hatteliker alderdeegst, zo disse uutdrokking van toepassing wezen kon op Vitalis, - as hi'j iens west was! Zien kerakter, of liever zien ommegaon mit mi'j, hadde in dit opzicht een grote veraandering ondergaon en dit gaf mi'j temeenste de kracht om mien hatzeerte te dregen en mien traonen in te holen, as de gedaachte an Arthur mien hatte vervulde. Ik vuulde dan, da'k niet alliend op de wereld was en dat Vitalis méér veur mi'j was as een meester. Vaeke alderdeegst, a'k alliend mar durfd hadde, vuulde ik een onweerstaonbere lust, om him een tuut te geven; zo'k verlet ha'k om an de genegenhied, die ik him toedreug, locht te geven, mar ik hadde de moed niet, want Vitalis was d'r de man niet naor, tegenover wiej' vertrouwelik wezen konnen. In et begin en ok gedurende de eerste jaoren, was et een zekere aangst, die mi'j op een ofstaand van him hul; now was et een gevuulte van eerbied, dat hi'j in mi'j opwekte. Doe ik mien dörp verleut, was Vitalis in mien oge een meenske zoas alle aanderen, want ik was doe nog niet in staot om onderscheid te maeken; mar mien verblief bi'j mevrouw Milligan hadde mi'j tot op zekere hoogte de ogen eupendaon en vremd, a'k Vitalis seins andachtig gadesleug, dan scheen et mi'j toe, krek as hi'j in zien holing, zien menieren en alles wel wat overienkomst hadde mit mevrouw Milligan. Ik zee dan wel tegen mezels, dat dit onmeugelik was, omreden mien meester alliend mar keunsies mit honnen en aepen vertoonde, en mevrouw Milligan een anzienlike dame was. Mar al zee mien verstaand mi'j dit, mien ogen mossen toch geleuven, wat ze de hieltied zaggen; as Vitalis et wol, dan was zien veurkommen lieke veurnaem as dat van mevrouw Milligan; et ienigste onderscheid tussen heur was, dat mevrouw Milligan altied een dame was, wiels mien meester alliend mar in sommige omstanigheden him as een heer veurdee; mar hi'j was et dan ok zo hielemaole, dat hi'j liekegoed de stoutmoedigste as de onbeschaemdste ontzag inboezemd hebben zol. Mar omreden ik niet stoutmoedig en ok niet bertaol was, vuulde ik mi'j wel onder die invloed, mar toch durfde ik mien hatte gien locht geven, al lokte hi'j dit ok deur een stokmennig vrundelike woorden uut.

Naodawwe Cette verleuten, hawwe een protte daegen lange niet over mevrouw Milligan en mien verblief op De Zwaan praot, mar staorigan was dit et onderwarp van oonze gesprekken wodden en mien meester was altied de eerste, die d'r over begon, en een schoft verleup d'r gien dag, zonder dat de naeme van mevrouw Milligan deur oons uutspreuken wodde.
- Ie hullen een protte van die dame? vreug Vitalis mi'j es; ja, ik begriep et; ze was goed, slim goed alderdeegst veur jow: ie moe'n dan ok altied mit daankberhied an heur weeromme daenken. Hi'j voegde d'r dan ok vaeke an toe:
- Et mos!
Wat mos? In et eerst begreep ik dat niet; mar staorigan kwam ik tot de overtuging, dat etgene zo wezen mos, betrekking hadde op et veurstel, dat mevrouw Milligan daon hadde, om mi'j bi'j heur te holen. Dat betekende grif, as mien meester zee: "Et mos"; en et kwam mi'j veur, dat die peer woorden wat berouw verraodden; hi'j hadde mi'j wel bi'j Arthur laoten wild, mar dat was onmeugelik west. En in mien hatte wa'k him daankber veur dit berouw; hoewel ik niet raoden kon, waoromme hi'j et anbod van mevrouw Milligan ofslaon moeten hadde, et uutstokken, wat al mennigmaol an mi'j daon was, scheen mi'j niet slim dudelik toe.
- Misschien zol hi'j laeter et veurstel nog wel es annemen.
En dit gaf mi'j weer wat hope.
- Waoromme zowwe De Zwaan ok niet weer es tegenkommen? Ze mos de Rhône opveren en wi'j volgden de wal van dezelde revier. Onder et kuieren keerde ik dan ok vaeke de blik naor et waeter, dat an beide kaanten deur vruchtbere wallen begreensd wodde.

Zogauw wi'j in een stad kwammen, in Arles, Tarascon, Montélimart, Valence, Tournon en Vienne, begaf ik mi'j altied et eerste naor de kaden of naor de broggen: ik zocht De Zwaan, en a'k van vere een boot, die half in een dieze huld was, ontdekte, dan bleef ik altied een poze staon te waachten, om te kieken as et De Zwaan ok wezen zol. Mar ze was et gienertied. Zo now en dan ha'k et lef om et an een schipper te vraogen en ik beschreef him de boot dan, die ik zocht, mar ze hadden heur nog gienertied veurbi'j veren zien. Now mien meester besleuten hadde om mi'j an mevrouw Milligan of te staon - temeenste verbeeldde ik mi'j dit - zo'k ok niet langer bange hoeven te wezen, dat ze mi'j naor mien geboorte vraogen zollen, of an vrouw Barberin schrieven zollen; alles zol tussen mien meester en mevrouw Milligan ofhaandeld wodden kunnen; zo stelde ik et mi'j temeenste veur en ik hadde alles al een plakkien geven: mevrouw Milligan gunterde om mi'j tegen heur an te drokken, mien meester ston heur zien rechten op mi'j of, en meer zol d'r niet toe neudig wezen.

We bleven een hiel schoft in Lyon, en zogauw ik vri'j was, gong ik naor de walkaanten van de Rhône en de Saône; ik wus liekegoed as een inwoner van Lyon, waor de brogge van Aunay, van Tilsitt, van Guillotière en die bi'j et gaasthuus gelegen was. Mar hoe ik ok zocht, De Zwaan vun ik mar niet. We mossen Lyon weer verlaoten en oons naor Dijon begeven; doe verleur ik alle hope om iens mevrouw Milligan en Arthur weeromme te zien, want in Lyon ha'k alle meugelike kaorten van Frankriek, die ik op de boekestallegies vienen kund hadde, bestudeerd en ik wus, dat et kenaol, dat De Zwaan opvaren zol, om de Loire te berieken, bi'j Chalon him van de Saône scheidet. Wi'j kwammen in Chalon en verleuten die stad zonder De Zwaan zien te hebben: d'r vul dan ok niks meer an te doen; ik mos mien droom opgeven. MAr dit kostte mi'j een protte muuite. En om mien wanhoop nog groter te maeken, begon et weer ondregelik te wodden; de winter naoderde mit rasse schreden en oonze tochten deur weer en wiend wodden hoe langer hoe zwaorder. Awwe aovens een aarmoedige harbarge of een schure as naachtverblief vunnen hadden en ik verdoffeld van muuihied, tot op mien hemd toe nat en tot over mien aankels besliekt was, dan begaf ik mi'j niet bepaold mit de gelokkigste gedaachten te ruste.

Doe wi'j Dijon verlaoten hadden, en de heuvels van Côte-d'Or overtrokken, wodden wi'j opiens deur een slimme koolde overvalen, die al oonze ledemaoten verstieven leut en Joli-Coeur nog treuriger en knorriger stemde as mi'j. Mien meester was van doel om Peries binnen de kotst meugelike tied te berieken; eerst in Peries zol d'r veur oons kaans bestaon om gedurende de winter een stokmennig veurstellings te geven, mar of hi'j gien geld genoeg hadde om disse ofstaand mit de trein of te leggen, of om wat aandere reden ok, we mossen lopende oons pad volgen, dat Dijon van Peries scheidet. As et weer et oons toeston, dan gavven we een kotte veurstelling in de steden of dörpen die wi'j deurtrokken, en as die oons dan wat geld opbrochten, gongen wi'j weer veerder op reize. Tot Chatillon toe gong alles zien gewone gaank, hoewel wi'j altied een protte van de koolde en vochtighied te lieden hadden; mar doe wi'j disse stad verlaoten hadden, wodde et weer dreuge en dri'jde de wiend naor et noorden. In et eerst was oons dit welkom, hoewel et lange gien smoek gevuulte is, as de noordewiend oons vlak in et gezichte wi'jt, mar toch was in ieder geval an disse scharpe wiend nog de veurkeur te geven boven die regen en mist, die in de laeste weken zonder opholen valen was.

Ongelokkig genoeg hullen wi'j et mit disse wiend ok niet dreuge; donkere wolken pakten heur an de hemel saemen, de zunne scheen niet meer en an alles koj' zien, dat d'r binnenkot sni'j valen zol. Riekaans zowwe veur et valen van de eerste sni'j een groot dörp berieken hebben kund, mar et doel van mien meester scheen, zo vlogge meugelik in Troyes te wezen, omreden Troyes een grote stad is, wao'we verscheidene veurstellings geven kunnen zollen, as et minne weer oons dwong, om daor een hiel poos blieven te moeten.
- Gao mar gauw op bedde, zee hi'j, doe we in oonze harbarge ankommen weren; morgenvroeg gao'we al vroeg op reize; mar ik bin bange, dat de sni'j oons overvalen zal. Hi'j gong zels nog niet zo gauw op bedde, mar hi'j bleef nog wat bi'j de kachel zitten om eerst Joli-Coeur nog wat op te waarmen, die overdag een protte van de koolde te lieden had hadde en algedurig steund en kreund hadde, ondaanks alle veurzorgen om him in de neudige dekens te wikkelen. De aanderemorgen kwam ik bi'j et eerste morgenlochten al in de bienen, zoas hi'j mi'j zegd hadde; et was nog haost duuster en an de zwatte hemel flikkerde gien iene steern; et was krek as een groot, zwaor lit op de eerde daelekommen was en die plat maeken wol. Aj' de deure eupen deden, jaegde een scharpe wiend deur de schostien, die de sintels anblaosde, diej' de veurige aovend onder de aske ingerekend hadden.
- A'k in jow schoenen ston, zee de weerdin tegen mien meester, dan zo'k mar niet votgaon; et begint dommiet zo te sni'jen.
- Ik hebbe haost, zee Vitalis, en ik hope Troyes nog te berieken, veur dat et begint te sni'jen.
- Dattig mijlen leg ie niet makkelik in een peer ure of. Toch gongen wi'j op reize. Vitalis stopte Joli-Coeur onder zien jasse, om him wat van zien eigen waarmte te geven, en de honnen die bliede weren mit dit dreuge weder, leupen veur oons uut. Mien meester hadde in Dijon een schaopevacht veur mi'j kocht, wao'k de wolle van naor binnen keerd hadde en waor ik mien gezicht mit bedekte, zodat de wiend, die oons liek in et gezichte blaosde, alliend mien lichem trof. Et was niet noflik om de mond eupen doen te moeten; we leupen dan ok zonder een woord te zeggen naost mekeer en stapten zo vlogge meugelik deur, liekegoed om vlogger oons doel te berieken, as om oons wat te waarmen. Hoewel et al lange tied was, waorop de zunne opgong, wodde et toch mar niks lochtiger om oons henne. Bi'j slot van zaeke breuk in et oosten een witte streep deur de duusternis, mar de zunne leut him niet zien; et was gien naacht meer, mar ik zol slim overdrieven, a'k beweerde, dat et dag was. Toch koj' de veurwarpen op et veld al dudeliker onderscheiden; de witte dieze, die over de eerde verspreided lag, en van et oosten uutgong, as rook uut een vend, die op de grond zet was, leut oons de bomen zien, ontdaon van zien geweldige lommer en hier en daor de heden, waor nog verdruugde blaeder an hongen, die een dof geluud maekten deur de wiend, die ze iederkeer ruisen leut.
In de hiele omtrek was gien schepsel te ontdekken; gien rulen van een rietuug, gien klappen van een zwiepe trof oons oor; de ienigste levendige wezens, diej' heurden mar niet zaggen, weren de voegels, die heur tussen de toeken verscheulen; alliend de eksters sprongen over de weg; mit opheven steert en de kop in de locht, vleugen ze verschrikt op, awe ze te kot ankwammen om heur boven in een boom te zetten, vanwaor ze oons naokwammen mit heur gekras, dat de indrok maekte van schelwoorden, of onheilspellende waorschouwings.
Opiens vertoonde him in et noorden een wit puntien an de hemel; et nam slim hadde in grootte toe, wiels et oons naoderde en wi'j heurden een zonderlinge mingeling van onsaemenstemmende geluden; et mossen wilde enten of zwanen wezen, die van et noorden naor et zuden trokken.
Ze vleugen boven oons heufd en ze weren al een mooi aende vot, doe wi'j nog wat doons en veerties deur de locht dwirrelen zaggen, waor de withied scharp van ofsteuk tegen de donkere hemel.
Et laandschop, dao'we deurtrokken, was slim somber en verspreidde over al wat oons omringde een droevige ientonige tint; zoveer oonze blik riekte, zaggen we kaele velden, stille heuvels en uutdreugde bomen.
De wiend was een betien naor et noordwesten dri'jd; de aender hadde an die kaante een keuperkleurige tint, hi'j was zwaor en lege krek as hi'j op de toppen van de bomen rustte.
Et duurde ok niet lange of een stokmennig vlokken sni'j, die zo groot weren as vlinders, begonnen te valen, ze steuven op en daele, en dwarrelden deurennneer zonder iens de grond te raeken.
Wi'j hadden nog niet lange deurlopen, of et scheen mi'j al onmeugelik toe om Troyes veur dat et sni'jde te berieken; daor maekte ik mi'j mar niet bezorgd over, en ik docht alderdeegst, dat as et begon te sni'jen, die noordewiend opholen zol en de koolde ofnemen zol.
Mar ik kende gien sni'jstorm; mar al gauw zo'k ondervienen wat dat was, en wel op een wieze om et gienertied te vergeten.
De wolken, die uut et noordwesten al naoder en naoder kommen weren en de hemel as mit een wit schiensel verlochtten, weren van mekaander spleten en grote sni'jvlokken begonnen te valen.
Et weren now gien vlokken die veur oons uut dwarrelden, et was een regen van sni'j, die op oons daelevul.
- Et ston grif argens schreven, dawwe Troyes niet berieken mochten, zee Vitalis; we moe'n dan ok een verschoel zuken in et eerste et beste huus.
Dat weren woorden die mien hatte goed deden; mar waor zowwe gaastvri'je meensken vienen? Veurdat de sni'j oons nog in zien sni'jwit klied huld hadde, ha'k een onderzukende blik over et hiele laandschop wurpen, mar gien huus in de omtrek ontdekt, dat oons de naobi'jhied van een dörp ankondigen kon.
We stonnen eerder aandersomme op et punt om een bos in te gaon, die zien sombere diepte van alle kaanten mit et onaendige saemensmulten.
We mossen dan ok niet al te vaaste op dat huus rekenen; mar misschien zol de sni'j gauw opholen.
Ze bleef mar valen en vule slimmer as in et begin.
In een kot ogenblik hadde ze de weg bedekt of beter zegd, alles wat de weg was: de stienbulten, et grös an de kaante van de weg, de struken en heden langs de sloten, want deur de wiend votdreven, die niet liggen gaon was, steuf ze over de grond veerder, om heur op alles wat heur verzet beud vaaste te zetten.
Et lastigste veur oons was, dat wi'j ok tot de hinderpaolen op heur pad heurden.
As de vlokken oons troffen, gleden ze over et gladde henne, mar in iedere plooi of eupening drongen ze binnen as stof en smultten daore.
Ik vuulde hoe ze as koold waeter langs mien hals ofdrupten en mien meester, die de schaopevaacht wat oplicht hadde om Joli-Coeur locht te geven, was al niet beter beschut.
Toch gongen wi'j wieder tegen wiend en sni'j in.
We praoten gien woord, mar dri'jden oons van tied tot tied omme, om weer es aosem te haelen.
De honnen gongen niet meer veuruut; ze volgden oons vlak op 'e hakken en schenen oons een om verschoel te vraogen, die we heur niet geven konnen.
We kwammen mar mit piene en muuite veuruut; half bliend, deur-en-deur nat en verstiefd; hoewel we al een hiele poos in de bos weren, vunnen we nargens een betien beschutting, omreden de weg hielemaole an de wiend blootsteld was.
Gelokkig - mo'k eins wel gelokkig zeggen? - gong de wiend, die eerst zo heftig was, staorigan liggen, mar doe begon et hadder te sni'jen en inplak van him as stof te verspreiden, vul ze now in dichte zwaore vlokken daele.
In kotte tied was de weg bedekt mit een dikke laoge sni'j, wao'we onheurber over deurleupen.
Zo now en dan zag ik hoe mien meester naor de linkerhaand keek, krek as hi'j daor wat zocht, mar daor was niks as een eupen vlakte, waor et volk in de oflopen meitied et hoolt hakt hadde en waor now de jonge boompies mit heur buugzeme takken haost bezweken onder de vracht sni'j.
Wat hoopte hi'j daor te vienen?
Ik keek mar recht veur mi'j uut naor de weg, die him daor uutstrekte en zochte as dat bos gienertied opholen zol en awwe niet bi'j slot van zaeke bi'j een huus kommen zollen.
Mar et was een vruchteloos perbeersel om deur die witte sni'jmure deur te willen dringen.
Al op kotte ofstaand verleuren de veurwarpen heur vorms en veur oons zaggen we niks as sni'j, die in de hieltied dichtere vlokken daelevul en oons omringde as in de mazen van een onmetelik net.
De toestaand was niet al te hoopgevend, want ik hebbe et gienertied sni'jen zien, alderdeegst niet a'k veur de raemen in een goed waarmde kaemer ston, zonder dat dat et een weemoedig gevuulte him van mi'j meester maekte, en hier weren wi'j alles behalve in een goed waarmde kaemer.
Toch mossen wi'j mar deurlopen en de moed niet opgeven, want oonze bienen zakten hoe langer hoe dieper in de laoge sni'j, die binnenkot tot oonze kni'jen riekte, wiels butendat de sni'jvracht, die we op oonze huud en kleren dreugen, hoe langer hoe zwaorder wodde.
Opiens zag ik Vitalis de haand naor de linkerhaand uutstikken, as om mien andacht in die richting te vestigen.
Ik keek en et scheen mi'j toe, da'k op de eupen vlakte de lobberige vorm van een huttien zag, dat uut boomstammen maekt was.
Ik vreug gien bescheid, want ik begreep, dat mien meester mi'j niet op dat huttien opmarkzem maekte, om et effekt te bewonderen, dat et in dit laandschop teweegbrocht.
Mar et kwam d'r op an om et pad te vienen, die daorhenne leidde.
Dat was muuilik, want de sni'j lag al hoge genoeg om ieder spoor van een pad of een weg verdwienen te laoten.
Ondertussen an et uutaende van et eupen vak, op et plak waor et hoge kreupelhoolt weer begon, leek et mi'j toe, dat de sloot bi'j de grote weg ophul.
Daor begon zonder twiefel de weg die naor de hutte toe leup.
Die veronderstelling was goed; de sni'j bezweek niet onder oonze voeten, doe we in de gracht daele gongen en al vlogge weren wi'j bi'j et hoolten hokke.
Die beston uut takkebossen en boomstammen, waor takken in de vorm van een dak boven op legd weren.
Dat dak was dichte genoeg, dat de sni'j d'r niet in deurdringen kund hadde.
Dit verschoel was lieke goed as een huus.
De honnen schenen nog meer haost te hebben om vlugger te wezen as wi'j, want zi'j weren daolik in de hutte en ze rolden heur over de druge grond en in et stof, wiels ze luud en bliede keften.
Oonze bliedschop was niet minder as die van heur, mar wi'j legden ze op een aandere wieze an de dag as deur oons in et stof omme te rulen, al was dit misschien ok zo gek nog niet west om oons te drugen.

- Ik docht wel, zee Vitalis, dat bi'j dit kotleden gekapte hoolt argens een hoolthakkershutte wezen mos.
Now kan de sni'j mar valen, wat mi'j angaot.
- Ja, laot now mar valen, zee ik op uutdaegende toon.
En ik gong naor de deure, of liever naor de eupening van de hutte want ze hadde gien deuren of veensters, om de sni'j van mien jasse en mien hoed te schudden, zodat oons vertrek niet natter wodde as neudig was.
Dat vertrek was slim ienvooldig, liekegoed veur wat de inrichting anbelangde as de meubels.
Die beston alliend mar uut een baank van klei en een stokmennig stienen, die as zitplakken dienen konnen.
Mar wat in de gegeven omstanigheden veur oons nog van et meerste belang was, weren de vuuf of zes bakte stienen, die in een hoeke opstaepeld een heerd veurstelden.
Vuur! We konnen dan ok vuur maeken, et is waor, dat een heerd alliend niet genoeg is om vuur te maeken en daj' ok hoolt hebben moeten om te branen.
Mar in een huus as ditte dawwe now betrokken hadden, was hoolt niet muuilik te vienen.
We konnen et van et dak en van de wanen pakken; we hoefden jommes alliend mar de takken d'r uut te trekken, awwe mar oppasten dat de muren niet inneneer stotten.
Dit was gauw daon en al vlogge vlamde een flikkerend vuur lustig in  oons heerdstee.
Een vuurtien! Een lekker vuurtien!
Weliswaor maekte et een protte rook, en omreden d'r gien schostien was, verspreidde de rook him deur de hutte; mar wat kon oons dat schelen: we hadden vuur en et was oons om de waarmte te doen.
Wiels ik op mien beide hanen steunende et vuur anblaosde, hadden de honnen heur om de heerd hennezet en eernstig zatten ze daor now op heur steert, mit uutstrekte hals, zó dat ze op heur natte, verstiefde boek de vlammen speulen leuten.
Al riekelik gauw verleut Joli-Coeur de vacht ok van zien meester en hiel veurzichtig zien neuze naor buten stekend, keek hi'j es om him henne om te kieken, waor hi'j eins was.
Et onderzuuk stelde him gerust en hi'j sprong vlogge op de grond, nam et beste plak bi'j de heerd in, en steuk zien kleine trillende poties naor de vlammen toe.
Wi'j weren now wisse, dawwe niet van koolde ommekommen zollen, mar hoe we an eten kommen zollen, wussen we nog niet.
In disse gaastvri'je hutte was gien broodtrommel en stonnen gien pannen op et vuur.
Gelokkig was mien meester een man van ervering, die altied zien veurzorgen nam.
Veur dawwe die morgen op pad gaon weren, hadde hi'j al veur eteri'je zorgd: een half brood en een stok keze.
Een protte was 't niet, mar et was now et mement niet om al te vule te vraogen en anmarkings te maeken op etgene we kregen; doe dan ok et halve brood te veurschien kwam, vuulden we allemaole een geweerwodding van innige tevredenhied.
Jammergenoeg weren de hiempen niet al te groot en veur mi'j was de teleurstelling nog starker, want mien verwaachting, dawwe al et brood kriegen zollen, wodde niet waormaekt; mien meester gaf oons niet meer as de helte.
- Ik weet hier de weg niet, zee hi'j as bescheid op de vraogende blik, waor ik him mit ankeek, en ik weet niet awwe veur Troyes nog wel een harbarge veurbi'jkommen zullen.
Butendat bin ik ok in dit bos niet bekend.
Ik weet alliend wel, dat d'r een protte bossen in dit laand binnen en dat et ien him an et aandere ansluut.
Misschien biwwe wel een protte mijlen van ieder huus weg, en et is dan ok meugelik, dawwe lange tied in disse hutte opsleuten zitten blieven.
Et eten dawwe nog hebben moe'we dan ok veur oons middageten beweren.
Ik begreep de toestaand hiel goed, now Vitalis mi'j die uutstokte, mar doe de honnen et brood in de poede votstopt zaggen, wiels heur honger nog vere van stild was, steuken zi'j de poten naor heur meester uut, krabbelden an zien kni'jen en vertoonden een hiele pantomime om him te beduden, dat hi'j de poede eupenmaeken mos, waor ze onofgebreuken de ogen op vestigd hullen.
Mar heur smeken en liefkozen was ommenocht: de kladde was en bleef dichte.
Hoe schraol ondertussen et maol ok west was, et hadde oons weer kracht geven; wi'j weren beschut tegen et weer; mit daank an et vuur, deurtintelde oons een smoeke waarmte; we konnen waachten tot et ophul mit sni'jen.
In die hutte te blieven vun ik perfoost niet ellendig; veural niet omreden ik d'r niet zolange docht te blieven as Vitalis mi'j veurgespiegeld hadde om zien zunighied te rechtveerdigen.
Ondertussen was uut niks of te leiden, dat et gauw opholen zol te sni'jen.
Deur de eupening van de hutte zaggen we de vlokken dichte en hadde naor beneden valen.
Omreden et niet meer wi'jde, vullen ze haost streekrecht naor beneden en de iene volgde de aandere, zonder tussenpozen.
Ie zaggen de hemel niet en et locht vul niet van boven, mar steeg van beneden op: van de schitterende witte vlakte, die de grond bedekte.
De honnen hadden heur schikt in dit dwongen oponthoold.
Alle drieje laggen ze laankuut veur et vuur; de iene in mekaander voold, de aandere op zien ziede; Capi mit zien neuze in de aske.
Alle drieje sleupen.
Ik kwam op de gedaachte om krek as zi'j te doen; ik was al vroeg in de bienen kommen vandemorgen en ik vun et vule pleizieriger in et laand van de dromen rond te zwalken, as naor de sni'j te kieken.
Ik weet niet hoe lange ik sleup; doe 'k wakker wodde, was 't ophullen mit sni'jen; ik keek naor buten; de sni'j lag nog vule hooger veur oonze hutte: awwe oons op pad begavven, zo'k d'r grif tot over de kni'jen toe in wegzakt wezen.
Hoe laete zol et eins wezen? Ik kon et niet an Vitalis vraogen, want in de laeste tied hawwe mar een hiel klein betien verdiend, zodat etgene hi'j in de gevangenis en deur zien perces verleuren hadde, niet anvuld was.
Daoromme hadde hi'j in Dijon, om een schaopevacht en wat aandere deengies veur himzels en mi'j kopen te kunnen, zien gelosie verkopen moeten, et grote zulveren gelosie, waor Capi nog op zien hadde hoe laete et was, doe zien meester mi'j bi'j him in dienst nam.
Ik mos dan ok naor buten kieken om te weten wat ure et was, omreden we oons gelosie niet meer hadden.
Mar niks daorbuten kon mi'j et bescheid geven.
Op de grond lag een onofzienbere witte laoge sni'j; daorboven hong een donkere mist: de locht was slicht gries en hier en daor vertoonde him alliend mar een flauwe gele streep.
Uut niks van dit alles kon ik opmaeken hoe laete et was.
Mien oren vertelden mi'j al krek zoe'n klein betien as mien ogen, want rondomme was et een doodse stilte, die deur gien voegel versteurd wodde, ok niet deur et klappen van een zwiepe of et rulen van een waegen; gien naacht was iens zo stille west as disse dag.
Butendat was alles om oons henne roerloos stille.
De sni'j scheen alle beweging doodmaekt te hebben, alles verstiend te hebben.
Alliend zag ie van tied tot tied, nao een haost onheurber kraeken, de takke van een denneboom bewegen; onder de zwaore vracht die hi'j tillen mos, was hi'j staorigan tot de grond deurbeugen, en as hi'j al te schuin hong, was de sni'j d'r of valen, en de takke hadde opiens him weer verheven.
Zien donkergrune blaeder vormden dan een stark contrast mit et witte sni'jkleed, dat de aandere bomen van top tot de grond omhulde, zodaj' op een ofstaand mienden een zwatte eupening te zien in et witte liekklied.
Wiels ik tegen de post van de deure anleund ston, slim bliede over dit schouwspel, heurde ik mien meester mi'j roepen.
- Hej' lust om weer op pad te gaon?
- Ik weet et niet, et is mi'j alles onverschillig; ik zal alles doen wat jow van mi'j vraogen.
- Now dan, dan komt et mi'j veur, dawwe hier mar blieven mossen; wi'j bin hier temeensen beschut en we hebben vuur.
Ik voegde d'r in mien gedaachten bi'j, dawwe niks te eten hadden mar ik hul die opmarking veur me.
- Ik daenk dat et gauw weer sni'jen gaon zal, gong Vitalis deur.
We moe'n oons niet op pad begeven, zonder dawwe weten op wat ofstaand we van bewoonde huzen binnen; de naacht zol niet hiel angenaem wezen temidden van die sni'j; et is beter dawwe him hier deurbrengen; hier hewwe temeensen dreuge voeten.
A'k de vraoge, hoe en wawwe eten zollen d'r buten leut, hadde dit besluut niks onangenaems veur me, mar al gongen we daolik weer op weg, dan was et nog perfoost niet zo zeker, dawwe veur de aovend een harbarge berieken zollen, en daor oons maol vienen kunnen zollen; wel waachtte oons daorentegen op de wegen een dikke laoge sni'j, die nog niet platlopen was, en wao'we mar mit muuite deur veuruut kommen zollen.
Ie mossen dan ok mar niet an eten daenken; dat was alles wat oons overbleef.
Wa'k verwaacht hadde gebeurde; veur oons middageten kregen wi'j niks aanders as et overschot van et brood, dat Vitalis in zessen verpatte.
Een protte was dit niet en et was gauw op, niettegenstaonde dawwe de stokkies zo klein meugelik maekten, om et langer duren te laoten.
Nao ofloop van oons kot en slim sober maol, docht ik dat de honnen de vertoning van die morgen herhaelen zollen, want et was dudelik, dat zi'j nog slim honger hebben mossen.
Mar d'r gebeurde liekewel niks, en ik zag alweer es wat een verstaandige dieren ze weren.
Doe Vitalis et mes in zien broeksbuse steuken hadde, wat te kennen gaf, dat oons middageten oflopen was, kwam Capi overaende en nao een teken geven te hebben an zien twie kammeraoden, besnuffelde hi'j de poede, waor gewoonlik oonze veurraod in verstopt was.
Ok legde hi'j even zien poot op de buse om die te betasten.
Nao dit twieledig onderzuuk was hi'j overtuugd, dat d'r niks meer te haelen was.
Doe zette hi'j him weer op zien oolde plak bi'j et vuur en nao een ni'je wink mit de kop an Dolce en Zerbino, gong hi'j laankuut liggen, en slaekte een zocht van berusting.
D'r is niks meer; dus hoeven we ok niet te vraogen.
Dit gaf hi'j zo dudelik te kennen, krek as hi'j et mit zovule woorden zee.
zien kammeraoden begrepen die tael en legden heur doe ok bi'j et vuur daele, en zochten ok mar es diepe, mar die van heur was niet zo onderdaonig, want an goeie eetlust peerde Zerbino een biezundere neiging veur etgene lekker was, en et gemis was veur him dus slimmer as veur de aanderen.

Et sni'jde opni'j een hiele tied en de sni'j vul weer hadnekkig in dichte vlokken daele.
Van ure tot ure zag ie de laoge, die ze op de grond vormde, al hoger en hoger tegen de boomstammen op klimmen, waor alliend de takken nog van uutstakken boven de witte zee, die ze binnenkot verzwelgen zol.
Mar nao et eten koj' al minder en minder dudelik zien wat d'r om de hutte henne gebeurd was, want disse sombere dag was nog eerder as aandere winterdaegen ophullen.
De duusternis brocht liekewel gien veraandering tewege: de sni'j bleef onofgebreuken uut de donkere hemel op de witte eerde valen.
Daor wi'j hier overnaachten mossen, was et mar et beste om zo vlogge meugelik de slaop te pakken zien te kriegen.
Ik volgde dan ok et veurbeeld van de honnen, ruulde mi'j in mien schaopevacht, die ik veur et vuur hongen hadde en die now naogenoeg dreuge was, en strekte mi'j bi'j et vuur uut, mit et heufd op een platte stien, die mi'j as oorkussen diende.
- Slaop mar wat, zee Vitalis, ik zal jow wakker maeken as ik op mien beurt ok wat slaopen wil, want alhoewel wi'j in disse hutte niet bange veur hoefden te wezen veur dieren of meensken, mowwe toch ien van beiden wakker blieven om et vuur te onderholen.
Wi'j moe'n oonze veurzorgsmaotregels treffen tegen de koolde, die vri'j veniendig wezen zal, as de sni'j ophullen het.
Ik leut me dit niet twiemaol zeggen en vul in slaop.
Doe mien meester mi'j wakker maekte, mos et al midden in de naacht wezen; temeensen dit verbeeldde ik mi'j.
De sni'j was ophullen; oons vuur braande nog altied.
- Now is et jow beurt, zee Vitalis: ie moe'n mar van tied tot tied wat hoolt op et vuur gooien; ie zien da'k nog genoeg veur je klaorlegd hebbe.
Ik zag inderdaod een hoge staepel takkebossen, die binnen et beriek van mien aarm lag.
Mien meester, die een vule lichtere slaop over him hadde as ikke, hadde veurkommen wild, da'k him wakker maekte, zo vaeke ik een takkebos van de mure haelen zol; daorom hadde hi'j disse staepel maekt, waor ik haost zonder kebaol te maeken van et hoolt ofnemen kon.
Dit was een verstaandige veurzorge van Vitalis, mar ze hadde, jammergenoeg! de gevolgen niet, die hi'j d'r van verwaachtte.
Doe hi'j zag, da'k wakker was en klaor om mien post waor te nemen, was hi'j op zien beurt bi'j et vuur liggen gaon mit Joli-Coeur tegen him an.
Hi'j hadde him in zien deken wikkeld en kalman leut zien zwaore regelmatige aosemhaeling weten dat hi'j in slaop valen was.
Op mien ti'jen sleup ik doe naor de deure om es te kieken hoe et d'r buten uutzag.
De sni'j hadde alles bedulven; over de plaanten, de struken, de bomen, zo veer mien oge zien kon, lag een ongeliekese, mar rondomme lieke witte sni'jlaoge; de hemel was bezi'jd mit schitterende steerns, mar hoe helder heur glaans ok was, et laandschop wodde eins verlocht deur de sni'j.
Et was koold wodden en daor buten mos et vriezen, want de locht, die in oonze hutte deurdrong, was ieskoold.
In de aekelike stilte van de naacht heurde ie seins een zaacht gekraek, dat andudede, dat de oppervlakte van de sni'j bevreur.
Et was inderdaod een gelok west, dawwe disse hutte ontdekt hadden, want wat zol d'r van oons wodden wezen midden in et bos, onder die sni'j en mit die koolde?
Hoewel ik haost gien geluud maekt hadde bi'j mien overaende kommen, de honnen weren wakker wodden, en Zerbino was ok in de bienen kommen om mit mi'j naor de deure te gaon.
Omreden hi'j niet mit dezelde geweerwodding as ikke de wondervolle schoonhied van de naacht anzag, begon hi'j him gauw te vervelen en wol hi'j naor buten.
Mit de haand winkte ik him, dat hi'j naor binnen gaon zol.
Wat een idée om mit die koolde een kuier maeken te gaon! Was et niet vule beter om bi'j et vuur te blieven as omme te gaon zwarven? Hi'j geheurzemde, mar hi'j bleef mit zien neuze naor de deure toe staon, as een koppige hond, die zien plan niet opgeven wil.
Nog een posien bleef ik naor de sni'j kieken, want hoewel dit schouwspel mi'j slim bedroefd stemde, schepte ik d'r toch zeker genot in: et brocht mi'j in een stemming om te goelen en hoewel et mi'j slim makkelik valen zol om et niet meer te zien - ik hoefde daortoe alliend de ogen mar dichte te doen of weer naor et vuur te gaon - beweug ik niet.
Bi'j slot van zaeke dri'jde ik naor et vuur weeromme, legde een peer takken kruselings over mekaander, en miende mi'j gerust op de stien daelezetten te kunnen, die mi'j as oorkussen diend hadde.
Mien meester sleup kalmpies deur; de honnen en Joli-Coeur sleupen ok; en van et levendige vuur stegen prachtige vlammen op, die dwarrelend tot et dak rezen en heldere vonken van heur ofspatteren leuten.
Dit was et ienigste geluud, daj' heurden in disse stille naacht.
Een schoft lange hul ik mi'j doende mit naor die vonkeregen te kieken, mar staorigan overvul mi'j de muhied die mi'j verstieven dee, zonder da'k mi'j d'r van bewust was.
A'k me mit mien hooltveurraod bezigholen moeten hadde, zo'k overaende kommen wezen en deur in de hutte heen-en-weer te lopen, wakker bleven wezen; mar omreden ik zitten blieven mos en gien aandere beweging te maeken hadde as de haand uut te stikken om takken op et vuur te smieten, gaf ik toe an mien slaoperighied, overtuugd da'k wakker bleef, mar toch in slaop vul.
Opiens wodde ik wakker van een luud geblaf.
Et was duuster; grif ha'k al even slaopen en et vuur was uutgaon; temeenste de vlammen verlochtten de hutte niet meer.
Et blaffen hul an; et was de stemme van Capi, mar, vremd genoeg, Zerbino, liekemin as Dolce, gaf bescheid op zien stemme.
- Wat now? Wat is d'r? vreug Vitalis, die ok wakker wodde. Wat gebeurt d'r?
- Ik weet et niet.
- Ie hebben slaopen en et vuur gaot uut.
Capi was naor de deure lopen, mar niet naor buten gaon.
Hi'j ston d'r veur te blaffen.
De vraoge, die mien meester steld hadde, stelde ik now ok bi'j mezels. Wat gebeurde d'r?
Et blaffen van Capi wodde beantwoord deur twie- of driemaol herhaeld klaegend geluud, waor ik de stemme van Dolce in herkende.
Dat geluud kwam van aachter oonze hutte en op vri'j kotte ofstaand.
Ik wol naor buten gaon mar mien meester hul mi'j tegen, deur de haand op mien schoolder te leggen.
- Gooi eerst wat hoolt op et vuur, kommedeerde hi'j.
En wiels ik geheurzemde, nam hi'j een smeulende takke, waor hi'j op blaosde om him gluuien te laoten.
In plak van de takke weer in et vuur te smieten, doe die vlam vat hadde, hul hi'j him in de haand.
- Wi'j zullen es even kieken, zee hi'j; blief aachter mi'j. Veuruut Capi!
Op et mement dawwe de deure uutgaon wollen, heurden wi'j een luud gebrul en Capi trok him verschrikt tussen oonze bienen weeromme.
- Et bin wolven. Waor bin Zerbino en Dolce?
Op die vraoge kon ik gien bescheid geven.
De twie honnen weren grif votlopen, wiels ik sleup.
Zerbino hadde an de lust toegeven, die ik in him perbeerd hadde om te bedwingen, en Dolce was zien makker aachternao gaon.
Hadden de wolven heur mitsleurd? De toon, waorop mien meester vraogd hadde waor ze weren, scheen die aangst te verraoden.
- Neem ok een branende takke, zee hi'j, en lao'we heur helpen.
In mien dörp ha'k verschillende aekelike verhaelen omtrent wolven heurd; toch twiefelde ik niet; ik waopende mi'j mit een takke en volgde mien meester.
Mar doe wi'j op de eupen vlakte kwammen, zaggen wi'j gien honnen en gien wolven.
Wi'j bespeurden in de sni'j alliend mar de afdrukken van de poten van de twie honnen.
We volgden die; ze leupen om de hutte henne, mar even veerder kwawwe bi'j een plak, wao'we, ondaanks et duuster, zien konnen, dat daor dieren ommewenteld hadden.
- Zuuk! zuuk! Capi! zee mien meester, en toegelieke fluitte hi'j om Zerbino en Dolce te roepen.
Mar d'r kwam gien geblaf, gien inkeld geluud versteurde de doodse stilte van de bos en Capi, in plak van zuken te gaon, straokte tegen oonze bienen, de dudelikste bliek gevende van zien aangst en bange wezen, wiels hi'j aanders meerstal zo geheurzem en dapper was.
De ofstraoling van de sni'j gaf niet genoeg locht om oons in staot te stellen et spoor te volgen, en op kotte ofstaand verleur oonze blik him in de dichte duusternis.
Weer fleut Vitalis en reup mit krachtige stemme om Zerbino en Dolce.
We luusterden mar alles bleef stille; mien hatte kromp inneneer. Aarme Zerbino! aarme Dolce!
Vitalis bevestigde mien aangst.
- De wolven hebben heur mitsleurd, zee hi'j.
Waoromme hej' heur ok naor buten gaon laoten?
Ja, waoromme? Doe was et mi'j onmeugelik om een bescheid te geven.
- Wi'j moe'n ze zuken gaon, zee ik en ik leup veuruut, mar Vitalis hul mi'j tegen.
- Waor woj' ze zuken gaon?
- Ik weet et niet; hier rondomme toe.
- Hoe zowwe oons pad vienen in de duusternis en deur de sni'j?
Dat was inderdaod niet makkelik; de sni'j kwam tot oonze kni'jen en mit oonze smeulende takken, kowwe gien locht brengen in disse duusternis.
- Omreden ze gien bescheid geven hebben op mien roepen, moe'n ze veer vot wezen, zee hi'j.
Butendat moe'we oons niet blootstellen an et geveer, dat de wolven oons ok anvalen.
Wi'j hebben niks om oons te verdedigen.
Et was vreselik om de twie aarme dieren, die twie kammeraoden, die twie vrunden, pries te geven; veur mi'j veural, die anspraokelik was veur heur daod; a'k niet slaopen hadde, zollen ze niet weglopen wezen.
Mien meester was weer naor de hutte toe gaon en ik was him nao kommen, de hieltied nog es aachteromme kiekende en luusterend, mar ik zag niks as de sni'j en ik heurde niks as et kraeken van de vost.
In de hutte waachtte oons een ni'je verrassing; wiels wi'j ofwezig weren, hadden de takken, die ik op et vuur gooid hadde, vlam vat en verlochtten tot de donkerste hoeken van de hutte. Ik zag Joli-Coeur niet.
Zien dek lag veur et vuur, mar et was plat: de aep lag d'r niet onder.
Ik reup him; Vitalis reup him ok; hi'j kwam niet te veurschien.
Wat was d'r van him wodden?
Vitalis zee mi'j, dat hi'j et dier bi'j zien wakker wodden nog naost him vuuld hadde; et mos dan ok verdwenen wezen, wiels wi'j buten weren.
Hadde et oons volgen wild?
Wi'j neumen een peer branende takken en gongen naor buten, oons over de grond bukkende, om in de sni'j de sporen van Joli-Coeur te ontdekken.
We vunnen ze niet; weliswaor hadden de poten van de honnen en oons eigen voetstappen de sni'j hier en daor platdrokt, mar toch niet in die maote, of wi'j mossen de ofdrokken van de aep bespeuren kunnen.
Hi'j was dan ok niet buten.
Wi'j gongen weer naor de hutte weeromme, om te kieken as hi'j him niet onder iene van de takkebossen verscheulen hadde.
Lange tied bleven wi'j zuken; wel tienmaol kwawwe op etzelde plak en in dezelde hoeke.
Ik gong op de schoolders van Vitalis staon om tussen de takken te zuken, die et dak vormden; mar alles was ommenocht.
Van tied tot tied reupen we him, mar d'r kwam gien bescheid.
Vitalis was raodeloos, wiels ikzels hiel slim bedroefd was.
Aarme Joli-Coeur!
Doe ik an mien meester vreug as hi'j docht, dat de wolven de aep ok mitneumen hadden, zee hi'j:
- Neen, de wolven hebben niet in de hutte kommen durfd; ik geleuf wel dat zi'j Zerbino en Dolce anvalen hebben, doe die buten weren, mar hierbinnen bin ze niet west.
Et is warschienlik dat Joli-Coeur him hier of daor verstopt het, wiels wi'j buten weren en dit dee mi'j now krek zo ongerust over him wezen; want mit zok weer moet hi'j koolde vatten en dat is dodelik veur him.
- Lao'we dan nog mar es zuken.
En weer begonnen wi'j oonze naospeurings, mar wi'j weren niet gelokkiger as de eerste maol.
- Wi'j moe'n de dag ofwaachten, zee Vitalis.
- Wanneer zal et locht wodden?
- Over twie of drie uren, daenk ik.
En hi'j zette him bi'j et vuur, mit et heufd op de hanen.
Ik durfde him niet storen.
Onbewegelik bleef ik bi'j him zitten en beweug mi'j alliend om now en dan een takke op et vuur te smieten.
Van tied tot tied kwam hi'j overaende en gong naor de deure; dan keek hi'j naor de hemel en beug him naor buten om te luusteren: dan nam hi'j zien plak weer in.
Ik geleuf da'k liever wild hadde, dat hi'j mi'j beknorde, as him zo somber en neerslachtig te zien.
De drie uren, waor hi'j over praot hadde, gongen wanhopend staorig veurbi'j.
Et scheen, dat de naacht gienertied opholen zol.
Mar aendelik begonnen de steerns te verblieken en de locht wodde wit; daor kwam et morgenlochten; binnenkot zol et locht wodden.
Mar mit et kommen van de dag wodde de koolde scharper; de locht, die deur de deure naor binnen drong, was iezig koold.
Awwe Joli-Coeur weeromme vunnen, zol hi'j dan nog leven?
Mar wat redelike grond beston d'r veur de hope, dawwe him weeromme vienen zollen?
Wie wus as mit et anbreken van de dag ok niet de sni'jbujjen weerommekommen zollen?
Hoe zowwe him dan zuken?
Gelokkig was dit niet et geval; in plak dat wolken de hemel weer verduusterden, nam hi'j een lochtig rooie gloed an, die een mooie dag veurspelde.
Zo gauw et koolde morgenlocht an bomen en struken heur gewoon veurkommen geven hadde, gongen wi'j naor buten.
Vitalis hadde him mit een dikke knuppel waopend en ik volgde zien veurbeeld.
Capi scheen niet meer onder de indrok van de aangst, waor hi'j naachs last van hadde; mit de ogen op zien meester, waachtte hi'j op zien wink om veuruut te gaon.
Wiels wi'j nog op de grond de sporen van Joli-Coeur zochten tilde Capi de kop omhogens en begon vrolik te blaffen; dit dee oons vot-en-daolik begriepen, dawwe boven oons en niet op de grond zuken mossen.
Wi'j zaggen dan ok, dat de sni'j, die oonze hutte bedekte, hier en daor ommewoeld was tot een dikke takke, die boven et dak uutstak.
Die takke mit de ogen volgende, bespeurden wi'j boven in de grote ekkelboom, waor hi'j toe heurde, tussen een peer twiegen een kleine donkerkleurige massa.
Et was Joli-Coeur en wat d'r gebeurd was, leut him now wel raoden.
Joli-Coeur was bange wodden deur et goelen van de wolven en et blaffen en janken van de honnen, en in plak van bi'j et vuur te blieven was hi'j, tiedens oonze ofwezighied, op et dak klauterd en vandaor in de boom, waor hi'j wus dat hi'j veilig was: daoromme was hi'j d'r bleven, ondaanks oons roepen, waor hi'j gien teken op geven hadde.
Et aarme, tedere diertien mos bevreuren wezen.
Mien meester reup him vrundelik, mar hi'j beweug him niet, hi'j scheen dood te wezen.
Een peer menuten lange bleef Vitalis roepen, mar Joli-Coeur gaf gien teken van leven.
Now was et mien plicht om mien zorgelooshied van die naacht goed te maeken.
- As jow et goedvienen, zal ik him haelen gaon, zee ik.
- Ie zullen je hals breken.
- Gien nood.
Dat was niet hielemaole waor; d'r was wel degelik geveer; butendat was et slim muuilik wa'k onderneum.
De boom was dikke, en stokken van de stamme en de takken die an de wiend blootsteld weren, weren mit sni'j bedekt.
Gelokkig ha'k van mien jonkhied of in bomen klimmen leerd en ha'k in die keunst een slim grote bedrevenhied kregen.
Hier en daor weren kleine takken uut de stamme spruted; die dienden mi'j tot steunpunten veur mien voeten, en niettegenstaonde dat ik half verbliend was deur de sni'j, die ik deur an de boom te schudden naor beneden valen leut, ha'k toch gauw de zwaore takke beriekt.
Daor wodde et veerder klimmen makkeliker; mar ik mos oppassen da'k niet op de sni'j uutglierde.
Onder et klimmen praotte ik algedurig vrundelik tegen Joli-Coeur, die him niet beweug, mar mi'j mit zien schitterende ogen ansteerde.
Ik was op et punt om him te berieken en steuk mien haand al uut om him te pakken, doe hi'j opiens mit een een peer sprongen een aandere takke beriekt hadde.
Ok daor volgde ik him, mar ongelokkig bin meensken, ja alderdeegst jonges, in et klimmen op vere nao niet opwusken tegen aepen.
Riekaans zo'k dan ok gienertied Joli-Coeur beriekt hebben, as de sni'j de takken niet bedekt hadde, want omreden de sni'j zien pooten nat maekte, was hi'j al vlogge et vlochten moede.
Daorom leut hi'j him van takke naor takke naor beneden zakken en ston al gauw mit een laeste sprong op de schoolders van zien meester en verstopte him onder zien jasse.
Et was al hiel wat, dawwe Joli-Coeur weerommevunnen hadden, mar et was nog niet alles.
Wi'j mossen de honnen ok nog opspeuren.
Een peer stappen veerder kwawwe op et plak, waor wi'j die naacht west weren en de sni'j ommewoeld vunnen hadden.
Now was et dag, en et vul oons niet muuilik om te raoden, wat daor gebeurd was; die uuthollings in de sni'j vertelden de geschiedenis van de dood van de honnen.
Naodat zi'j de hutte verlaoten hadden, aachter mekaander deulopende, weren ze langs de staepel takkebossen gaon en kowwe dudelik over een lengte van zoe'n twintig elle heur spoor volgen.
Daornao verdween et opiens in de ommewoelde sni'j en zaggen wi'j et spoor van aandere dieren; an de iene kaante die, welke anwezen hoe de wolven in een peer grote sprongen heur op de honnen smeten hadden; an de aanderen kaante die, waoruut bleek, hoe zi'j ze mitsleurd hadden doe zi'j ze verpletterd in heur bek grepen hadden.
Van de honnen zels was gien spoor meer te bekennen, behalven de bloeddruppen, die hier en daor de sni'j kleurden.
Wi'j hoefden now oonze naospeurings niet veerder vot te zetten; de beide honnen weren hier ommebrocht en mitsleurd, om rustig opvreten te wodden in wat kreupelhoolt.
Butendat mossen wi'j oons now doende holen mit Joli-Coeur en die zo gauw meugelik verwaarmen.
Wi'j gongen de hutte weer binnen; en wiels Vitalis de hanen en voeten van et dier veur et vuur hul, zoaj' dat ok mit kleine kiender doen, waarmde ik zien deken, waor wi'j him vervolgens in wikkelden.
Mar hi'j hadde niet alliend een waarme deken neudig, mar ok een goed verwaarmd bedde, en veural wat waarme draank.
We hadden gien van beide binnen oons beriek.
Et was al hiel wat, dawwe vuur hadden.
Wi'j zatten bi'j de heerd, mien meester en ikke, zonder een woord te zeggen en wi'j bleven daor onbewegelik en in de vlammen sterende zitten.
Wi'j hadden ok gien woorden neudig, wi'j hoefden mekeer alderdeegst niet an te kieken om te zeggen wat d'r in oons hatte ommegong.
- Aarme Zerbino! Aarme Dolce! Aarme vrunden!
Dit weren de ienigste woorden, die wi'j now en dan heuren leuten of temeenste de gedaachten, die oons doende hullen.
Ze weren oonze kammeraoden west, oonze lotgenoten in goeie en kwaode tieden; en veur mi'j, in de daegen van droefhied, mien vrunden, ja haost mien kiender.
En ik was oorzaeke van heur dood!
Want ik kon mi'jzels niet schonepraoten: a'k goed de waacht hullen hadde bi'j et vuur, zoas ik doen moeten hadde, zo'k niet in slaop valen wezen en zollen zi'j niet votlopen wezen; de wolven zollen dan niet naor oonze hutte kommen wezen om heur te verslienen, mar uut aangst veur et vuur op een ofstaand bleven wezen.
Ik hadde weensket dat Vitalis mi'j beknorde; ik hadde him haost smeken kund, dat hi'j mi'j sleug.
Mar hi'j zee niks; hi'j zag mi'j alderdeegst niet an; hi'j bleef mit et heufd veurover bi'j de heerd zitten.
Grif docht hi'j an etgene oons lot wodden mos, awwe gien honnen meer hadden.
Hoe zowwe zonder heur veurstellings geven kunnen? Hoe zowwe an de kost kommen?


15  Meneer Joli-Coeur
Wat de ankommende dag ankondigd hadde, kwam ok zo uut.
De zunne scheen helderop an de wolkeloze hemel en heur zwakke straolen wodden weerkaetst deur de vlekkeloze sni'j.
De bos, de veurige dag zo droef en somber, schitterde now van een glaans, die haost zeer dee an de ogen.
Van tied tot tied steuk Vitalis de haand onder de deken om naor Joli-Coeur te vulen; mar die wodde niet waarmer en doe ik mi'j over him hennebeug, heurde ik him klappertanen.
Binnenkot kregen wi'j de overtuging, dawwe op disse wieze et bloed in zien aoders niet verwaarmen konnen.
- Wi'j moe'n et ien of aander dörp zien te vienen, zee Vitalis, doe hi'j in de bienen kwam, aanders gaot Joli-Coeur hier dood.
Et zal nog een gelok wezen, as hi'j onderwegens niet wegraekt.
Kom, laot oons mar op pad gaon.
De deken wodde nog es goed verwaarmd en daor doe de aep in wikkeld; mien meester nam him doe onder zien jasse en wi'j weren klaor om vot te gaon.
- Dat is een harbarge, die oons de gaastvri'jhied, wat ze oons beud, duur betaelen laoten het, zee Vitalis.
Hi'j zee dit mit bevende stemme.
Hi'j gong veuruut en ik kwam him vot nao.
Wi'j mossen Capi roepen, die op de drumpel van de hutte staon bleven was, mit zien neuze in de richting van et plak, waor zien kammeraoden overvalen weren.
Tien menuten naodawwe weer op de grote weg kommen weren, kwawwe we een waegen tegen, waorvan de voerman oons vertelde, dawwe nao een ure deurlopen bi'j een dörp kommen zollen.
Dit gaf oons moed om oonze tocht te vervolgen, mar et gaon was deur de sni'j lieke muuilik as pienlik, waorin ik tot an et kruus in wegzonk.
Van tied tot tied vreug ik an Vitalis hoe et mit de aep gong, en hi'j zee dan, dat hi'j him nog de hieltied trillen vuulde.
Bi'j slot van zaeke zaggen we an de voete van een barge de witte dakken van een groot dörp.
Nog een laeste stokkien volholen en dan weren wi'j d'r.
Wi'j perpeerden om niet in de veurnaemste harbargen oonze intrek te nemen, in die, die deur heur welverend veurkommen een goeie ligging en een goeie taofel beloofden.
't Ligt krek even aanders; gewoonlik zochten wi'j een onderkommen in de eerste huzen van et dörp of in een buterwiek, et liefste in een aarmelik huus, waor de meensken oons niet ofwiezen zollen en ok niet te vule geld vraogen zollen.
Mar ditkeer weken wi'j van oonze gewoonte of; inplak van in et begin van et dörp staon te blieven, gong Vitalis naor een harbarge, waorveur een mooi verguld uuthangbod henne weer denne bongelde.
Deur de keukendeure, die waegenwied eupenston, zag ie een taofel vol mit vleisschottels en op een bried fernuus koj' een tal pannen van roodkeuper staon zien, die alderverleidelikst pruttelden en kleine witte wolkies naor boven zunnen.
Al op 'e straote reuk ie de lekkere locht van een sop, die oonze hongerige maegen alderangenaemst andee.
Mien meester, die zien veurkommen van een heer hier annam, leup de keuken binnen mit de hoed op en et heufd in de nekke.
Hi'j vrueg om een goeie kaemer mit vuur.
Eerst hadde de eigener van de harbarge, die d'r slim welverend uutzag, oons niet iens een blik weerd aachtte, mar de veurnaeme menieren van mien meester maekten toch indrok op him en hi'j gaf an een dienstmaegien kommedaosie om oons een kaemer te wiezen.
- Vlogge, kroep op bedde, zee Vitalis, wiels et dienstmaegien de kachel anmaekte.
Een posien ston ik daor verwonderd: waoromme mos ik slaopen gaon? Ik hadde vule meer nocht om mi'j an een taofel te zetten as in mien bedde liggen te gaon.
- Vlogge! zee Vitalis nog es.
Ik geheurzemde.
D'r lag een doonzen dekbedde op et ledekant; Vitalis stopte mi'j daor tot an mien neuze onder.
- Doe je best om zo waarm meugelik te wodden, zee hi'j; hoe waarmer hoe beter.
Et kwam mi'j veur, dat Joli-Coeur vule meer verlet an waarmte hadde as ikke, want ik was beslist niet koold.
Wiels ik onbewegelik onder et dekbedde lag en perbeerde om waarm te wodden, dri'jde Vitalis, tot grote veralderaosie van et dienstmaegien, Joli-Coeur omme en omme asof hi'j him reusteren wol.
- Hej' et al waarm? vreug hi'j mi'j nao een posien.
- Ik stikke haost.
- Dat is krek wa'k wol.
Doe kwam hi'j bi'j mi'j, legde Joli-Coeur in mien bedde en gaf mi'j kommedaosie om him zo dichte meugelik tegen mien lief an te holen.
Et aarme dier, dat aanders zo balsturig was, aj' wat mit him deden dat niet naor zien zin was, gaf him now onder alles daele.
Et drokte him tegen mi'j an zonder te perberen om him te verzetten.
Et was niet koold meer; zien lief braande.
Mien meester was naor de keuken gaon en kwam al vlogge mit een grote komme waarme wien mit suker weeromme.
Hi'j wol Joli-Coeur een peer leepvol van die draank geven, mar et dier kon zien bek niet eupen kriegen.
Mit zien schitterende ogen zag hi'j oons droevig an, as smeekte hi'j oons, dawwe him niet langer plaogen zollen.
Toegelieke steuk hi'j iene van zien poten buten et bedde en strekte die naor oons uut.
Ik begreep die beweging niet, die et dier iederkeer herhaelde, mar Vitalis gaf mi'j d'r de verklaoring van.
Veur ik pat uutmaekte van et gezelschop, hadde Joli-Coeur een bloedstuwing had en ze hadden him aoderlaoten.
Now vuulde hi'j him weer ziek en steuk oons een aarm toe, om him opni'j aoder te laoten en te genezen, zoas de eerste keer.
Was dit niet slim andoenlik?
Vitalis raekte d'r dan ok niet alliend deur andaon, mar wodde d'r ok een betien bange van.
Bliekber was de aarme Joli-Coeur ziek en hi'j mos him dan ok wel slim ziek vulen, dat hi'j de zute wien niet iens hebben wol, waor hi'j aanders zo vule van hul.
- Drink es wat wien op, zee Vitalis, en blief op bedde; ik zal een dokter haelen.
Ik moet je eerlik bekennen, da'k een protte nocht an waarme zute wien hadde en da'k ok een beste honger hadde.
Ik leut et mi'j dan ok gien twiekeer zeggen, en nao de koeme leegdronken te hebben kreup ik weer onder et dekbedde, waor ik now, ok al vanwegens de wien, haost onder stikte.
Mien meester bleef niet lange vot, al gauwachtig kwam hi'j weeromme mit een heer mit een goolden brille; dat was de dokter.
Daor hi'j bange was, dat oons soorte een gewichtig man niet kommen laoten zol, as et mar veur een aep was, hadde Vitalis him niet zegd veur wat zieke hi'j him reupen hadde; doe hi'j mi'j dan ok op bedde liggen zag zo rood as een pioenroze, kwam de dokter bi'j mi'j en wiels hi'j zien haand op mien veurheufd legde, zee hi'j: kongestie, waorbi'j hi'j et heufd schuddede op een wieze, die alles behalven geruststellend was.
Et was tied da'k him uut de dwaeling hulp, aanders zol hi'j op mi'j altemet ok een aoderlaoting toepast hebben.
- Ik bin niet ziek, zee ik.
- Niet ziek? herhaelde de dokter.
De knaop ijlt.
Zonder wat te zeggen sleug ik et dek een betien op en wees op Joli-Coeur, die zien pote om mien hals sleugen hadde.
- Dat is de zieke, zee 'k.
De dokter dee twie stappen aachteruut en dri'jde him naor Vitalis omme.
- Een aep, reup hi'j uut.
Is et veur een aep, daj' mi'j daorveur ophaeld hebben?
Ik docht dat hi'j lelk weglopen zol.
Mar mien meester was een liepe man, die niet licht van zien stok te brengen was.
Slim beleefd en mit de veurnaemhied him eigen wus hi'j de dokter te bewegen om te blieven.
Eerst brocht hi'j him op de hoogte van de toestaand; hoe wi'j overvalen weren deur de sni'j en Joli-Coeur, uut angst veur de wolven, in een boom klauterd was en daor koolde vat hadde.
- Et is waor, de zieke was mar een aep, mar wat veur iene! Butendat was hi'j een buisien, een vrund van oons.
Hoe zoj' zoe'n appat dier, dat zo geweldig kemedie speulen kon an de behaandeling van een ienvooldige veearts toevertrouwen?
Iederiene wus dat de dörpsveeartsen grote domoren weren; wiels iederiene ok wus, dat alle dokters, hoewel in verschillende maote, wetenschoppelike manluden weren, zodaj' alderdeegst in et kleinste dörp zeker wezen konnen daj' de hulpe van een edelmoedig en bekwaom man kriegen zollen, aj' mar bi'j een dokter anbelden.
Butendat, hoewel de aep mar een dier is, neffens de netuurkundigen, komt hi'j een meenske zo dichtebi'j, dat hi'j ok de ziekten van een meenske het.
Was et niet van belang, ok uut een wetenschoppelik oogpunt, om nao te gaon in hoeveer die ziekten mit de meenselike ziekten overienstemmen, of daorvan ofwieken?
De Italianen hebben grote takt om te vlaaiken en de dokter kwam bi'j slot van zaeke bi'j et bedde.
Wiels mien meester praotte, hadde Joli-Coeur, die grif raoden hadde dat die heer mit zien brille een dokter was, wel tien keer zien potien uutsteuken om aoderlaoten te wodden.
- Kiek now es, hoe verstaandig die aep is; hi'j begript dat jow een dokter binnen en hi'j stikt zien pote uut, om zien polse te laoten vulen.
Dit gaf veur de dokter de deurslag.
- In ieder geval, zee hi'j, is de zaeke altemet niet van belang ontbloot.
Veur oons was die zaeke mar hoogst droevig en verontrustend; de aarme Joli-Coeur wodde deur een bloedstuwing bedriegd.
Et potien, dat hi'j zo vaeke uutsteuken hadde, nam de dokter in zien haand en mit zien lancet maekte hi'j een aoder eupen, zonder dat et dier ok mar een galp slaekte.
Hi'j wus dat dit et middel was om te genezen.
Nao de aoderlaoting kwammen de pillen en de draankies.
Netuurlik bleef ik niet op bedde; ik wodde now de ziekenoppasser onder leiding van Vitalis.
De aarme Joli-Coeur wol graeg deur mi'j verpleegd wodden en hi'j beloonde mi'j mit zien aldervrundelikste glimlach; zien blik hadde wat slim meenskeliks.
Hi'j, aanders altied zo vrolik, zo dattel, zo balsturig en d'r altied op uut om oons een streek uut te haelen, was now de rust en geheurzemhied zelve.
Et scheen dat hi'j verlet hadde, daj' him vrundschop toonden; hi'j vreug die zels van Capi, die hi'j zo vaeke plaogd hadde.
As een bedurven kiend wol hi'j oons allemaole bi'j him hebben en hi'j was lelk, as iene van oons de kaemer even uutgong.
De ziekte hadde zien gewone beloop, die alle bostandoenings hebben; bi'jkotten begon hi'j te hoesten en die hoest matte him of deur de gestaodige schokken, waor zien lichem an blootsteld was.
De vuuf stuvers, die mien hiele bezit uutmaekten, bestedede ik om gastesuker veur Joli-Coeur te kopen.
Ongelokkigerwieze wodde et daordeur slimmer inplak van beter.
An zien gewone opmarkzemhied ontgong et toch niet, da'k him gastesuker gaf zo vaeke as hi'j hoestte.
Van die opmarking maekte hi'j gebruuk om ieder mement te hoesten, om zodoende zovule meugelik et geneesmiddel te kriegen, dat hi'j zo lekker vun, zodat him dit, inplak van te genezen slimmer ziek maekte.
Doe ik zien list begrepen hadde, gaf ik him gien gastesuker meer, mar dat ontmoedigde him niet; hi'j begon mi'j mit smekende ogen an te kieken en, as dit niet hulp, gong hi'j op zien kussen zitten, en, in twienen opteerd, mit zien haand op de boek, hoestte hi'j zo slim as hi'j mar kon; zien gezicht wodde rood; de aoders van zien veurheufd zwölden op; de traonen leupen him over de wangen en hi'j aendigde mit haost te stikken; now was et gien komedie meer, mar hielemaole eernst.
Mien meester hadde mi'j gienertied inzage in zien zaeken geven en alliend deur een toevallige omstanighied ha'k verneumen, dat hi'j zien gelosie verkopen moeten hadde, om mi'j een schaopevacht geven te kunnen.
In de muuilike omstanigheden, wawwe now beleefden, miende hi'j van de regel ofwieken te moeten.
Op een morgen, dat hi'j van et morgenbroggien weerommekwam, wiels ik bi'j Joli-Coeur bleven was, die we niet alliend leuten, vertelde hi'j me, dat de harbargier om betaeling vraogd hadde veur etgene wi'j him schuldig weren en dawwe nao et betaelen van zien rekentien mar iene gulden overhullen.
Wat now te doen?
Netuurlik wus ik gien bescheid op die vraoge.
Hi'j wus zels ok gien aander antwoord, as dawwe nog diezelde aovend een veurstelling geven mossen.
Een veurstelling zonder Zerbino, zonder Dolce, zonder Joli-Coeur! Dit scheen mi'j haost onmeugelik.
Mar wi'j weren niet in een toestaand om oons alderdeegst deur et onmeugelike weerholen te laoten.
Wi'j mossen, koste wat et koste, Joli-Coeur verplegen en redden; de dokter, de medesienen, et vuur, de kaemer, alles vreug dawwe vot-en-daolik temeensen twintig gulden bi'jenneer brochten, om de harbargier te betaelen, die, as hi'j mar iéns geld van oons zien hadde, oons wel langer krediet geven zol.
Twintig gulden in dit dörp, mit dit koolde weer en de middels die we hadden, et zol een wonder wezen, awwe daorin slaegden.
Inplak dat mien meester daorover naodaenken bleef, nam hi'j drekt maotregels om etgene hi'j wol te verwezeliken.
Wiels ik oonze zieke verpleegde, zocht hi'j een plak wao'we een veurstelling op de overdekte mark geven konnen, want in de eupen locht was et niet meugelik bi'j zoe'n koolde.
Hi'j maekte een teniel mit hulpe van wat plaanken en bestedede de gulden om keerzen te kopen, die hi'j half deursnee om et tal lochies dubbel zo groot te maeken.
Uut et raem van oonze kaemer zag ik him henne-weer-denne lopen in de sni'j, bi'j herhaeling de harbarge veurbi'jgaond en niet zonder aangst vreug ik mi'jzels of, waor de veurstelling van die aovend uut bestaon zol.
Al vlogge kwam ik dit te weten: de tamboer van et dörp, mit zien rooie soldaotemusse op et heufd, bleef veur de harbarge staon, en nao een prachtige lange roffel leesde hi'j et pergramme veur.
Hoe dit saemensteld was, lat him wel daenken.
Vitalis hadde de butensporigste dingen toezegd: d'r was spraoke van een "keunstener deur et Hiele hielal beroemd",- dat was Capi- en van een jonge zinger, die een "wonderkiend" was.- Dat wonderkiend was ik.
Mar et belangriekste pat van dit pergramme was de slotbepaoling: et koste niks; wat et volk geven wol leut Vitalis hielendal over an de geunst van et pebliek, dat eerst zien giften offeren zol nao et anheurd, zien en toejuicht te hebben.
Dit scheen mi'j nogal gewaogd toe, want et was slim de vraoge ás et volk oons toejuichen zol.
Capi verdiende et warkelik om beroemd nuumd te wodden; mar ik veur mi'j was beslist niet overtuugd, da'k een wonderkiend was.
Doe hi'j de tamboer heurde, hadde Capi vrolik blaft en Joli-Coeur hadde him half oplicht, hoewel hi'j op dat stuit slim ziek was; beiden hadden begrepen, dat et om een veurstelling gong.
Dit idee, dat ok bi'j mi'j opkwam, wodde al gauw bevestigd deur een pantomime van Joli-Coeur; die wol beslist in de bienen kommen en ik kon him mit gien geweld tegenholen; hi'j wol zien generaols-uniform, zien rooie rok en broek mit goold galon en zien hoed mit ploemen.
Hi'j voolde de hanen en gong op 'e kni'jen om mi'j te smeken.
Doe hi'j zag, dat hi'j deur smeken niks klaor kreeg, wodde hi'j lelk en bi'j slot van zaeke begon hi'j te goelen.
Et leed gien twiefel, of wi'j zollen grote muuite hebben om him te bewegen ofstaand te doen van zien plan om die aovend een rolle te speulen en ik docht, dat et onder disse omstanigheden et best was, om oons vertrek veur him geheim te holen.
Ongelokkig heurde hi'j de kommedaosie van Vitalis, die niet wus wat d'r gedurende zien ofwezighied gebeurd was, da'k mien harpe en alles wat veur een veurstelling neudig was, in odder brengen zol.
Bi'j die woorden, die Joli-Coeur mar al te goed begreep, begon hi'j opni'j te smeken, mar now keerde hi'j him naor oonze meester.
Al hadde hi'j praoten kund, dan hadde hi'j grif zien weens niet beter uutdrokken kund as hi'j now dee deur de verschillende geluden, die hi'j maekte, deur et vertrekken van zien gelaotsspieren en de beweging van zien hiele lichem.
Et weren echte traonen, die langes zien wangen leupen en echte tuten, die hi'j op de hanen van Vitalis drokte.
- Wi'j' mitspeulen? vreug die.
- Ja, ja, gaf Joli-Coeur mit zien hiele lichem te kennen.
- Mar ie bin ziek, aarme Joli-Coeur.
- Ik bin niet ziek meer, zee hi'j doe mit zien sprekende gebaoren.
Et was roerend om te zien hoe de aarme, kleine zieke die amper aosemhaelde, biddede en smeekte en de grimassen die hi'j maekte, en de holings die hi'j annam, om oons te bewegen; mar toe te staon wat hi'j vreug, al was et zien doodvonnis west.
Et ogenblik was kommen, dawwe oons naor de mark begeven mossen; ik maekte een lekker vuur an mit een stokmennig beukeblokken, die lange branen konnen.
Doe wikkelde ik him in zien dekens en de aarme, kleine Joli-Coeur goelde hiete traonen en vleug mi'j keer op keer om de hals.
Doe gongen wi'j naor de mark.
Wiels wi'j over de sni'j leupen, vertelde Vitalis mi'j wa'k doen mos.
D'r kon netuurlik gien spraoke wezen van oonze gewone veurstellings, omreden oonze veurnaemste akteurs ontbraken; mar Capi en ik mossen now al oons telent te beste geven.
Et was beslist neudig dawwe twintig gulden kriegen zollen.
Twintig gulden! Dat was een vreselike som.
Alles was deur Vitalis in odder maekt; wi'j hoefden alliend de keerzen nog mar an te stikken, mar dit was een weelde, waortoe wi'j eerst overgingen doe de zael zo goed as hielemaole vol zat, wi'j mossen ommes zorgen, dat et locht niet uutgong veur et aende van de veurstelling.
Wiels wi'j oons teniel in bezit neumen, gong de tamboer opni'j en now veur et laest trommelend de straoten deur en wi'j heurden zien roffel now es van vere dan van dichterbi'j, naormaote de straoten veerder of minder veer vot laggen.
Naoda'k Capi en mi'jzels in de kleren hulpen hadde, vatte ik post aachter een staonder, om te kieken wie d'r kwammen.
Binnenkot naoderde de tamboer weer en wi'j heurden een lobberig geroezemoes op 'e straote: et was et gedreun van een stok of twintig straotjonges, die in de passe leupen, de tamboer d'r aachteran.
Zonder mit zien roffel op te holen, zette de tamboer him tussen een peer lochten daele, die an de ingaank van oons teniel opsteld weren en et pebliek hoefde alliend mar een plakkien uut te zuken in ofwaachting, dat de veurstelling uutaende zetten zol.
Jammer! Et pebliek kwam mar op en daoromme gong de tamboer nog es naor de ingaank om zien ram-plam-plam heuren te laoten.
Al de straotjonges weren al zitten gaon, mar van heur hawwe gien twintig gulden te verwaachten: wi'j mossen burgers hebben mit een goed vulde knippe en et gien bezwaor vunnen om die te eupenen.
Bi'j slot van zaeke besleut mien meester mit de veurstelling uutaende te zetten, hoewel de zael op vere nao niet vol was.
Mar we konnen ok niet langer waachten, omreden de keerzen al ansteuken weren.
Et eerst mos ikzels op et teniel kommen.
Ik zong twie vassies, en mien harpe akkompagneerde.
Ik moet eerlik erkennen, dat de toejuichings mar zunig weren.
Ik hebbe gienertied grote eigenliefde had as akteur, mar in disse omstanigheden dee mi'j die koelhied van et pebliek slim zeer.
Ommes now ik niet toejuicht wodde, was d'r niet vule kaans op een roeme ontvangst.
Et was waorlik niet om de ere, da'k zong: et was veur mien aarme Joli-Coeur.
Och, hoe graeg ha'k dat pebliek behaegen wild, nee, in verrukking brengen wild; mar veur zoveer ik et bekieken kon in dit gewulf, deur verschillende zonderlinge schaden vuld, scheen et mi'j toe, dat et volk in mi'j beslist gien wonder zag.
Capi was gelokkiger; ze joelde him bi'j herhaeling en luud toe.
De veurstelling duurde mar deur; en daank zi'j Capi, aendigde de veurstelling onder lude bravo's; niet alliend klapte et volk in de hanen, mar ze stampten alderdeegst mit de voeten.
Et beslissende mement was kommen.
Wiels ik, deur Vitalis akkompagneerd, een Spaanse daans uutvoerde, gong Capi mit et bakkien in zien bek alle baanken van et pebliek langes.
Ik was buten aosem; toch daanste ik nog de hieltied deur, want ik moch niet opholen veurdat Capi weerommekommen was; hi'j haostte him niet en as hi'j niks kreeg, tikte hi'j mit zien poties op de buse van diegene die niks geven wol.
Aendelik zag ik him weerommekommen en ik ston op et punt om mit daansen op te holen, doe Vitalis mi'j een wink gaf, da'k deurgaon mos.
Ik daanste dan ok deur en bi'j Capi kommende, zag ik dat et bakkien op vere nao niet vol was.
Vitalis zels hadde mit iene oogopslag et bedrag van et ontvongen geld begroot.
Hi'j gong staon en zee:
- Ik geleuve, zonder oons te vlaaiken, verklaoren te meugen, dawwe oons pergramme naokommen binnen; liekewel daor de keerzen nog branen zal ik, mit goedvienen van et hoogeerde pebliek, nog een peer vassies veurdregen.
Capi zal dan nog een inzaemeling holen en de heren en dames, die bi'j de eerste rondgaank de pottemenee nog niet vienen konnen, zullen lichtkaans ditkeer gelokkiger en haandiger wezen.
Ik vraog jim je alvaast klaor te maeken.
Hoewel Vitalis mien onderwiezer in et zingen west was, ha'k himzels eins nog gienertied zingen heurd en temeenste niet zoas die aovend.
Hi'j keus twie vassies, die iederiene kende, mar die veur mi'j doe nog vremd weren.
Ik was doe nog te jong om beslissen te kunnen as hi'j mooi of lillik zong, mit of zonder keunst, mar dit ma'k zeggen, dat de geweerwodding, wat zien meniere van zingen in mi'j opwekte, mi'j in traonen uutbasten dee, wiels ik op een uuthoeke van et teniel andachtig naor him luusterde.
Deur de dieze henne, die mien ogen verduusterde, zag ik een jong vrommes op de veurste riegel mit geestdrift toejuichen.
Ik hadde heur eerder al opmurken, want ze was gien boerinne, zoas de aandere vrouwluden onder et pebliek.
Zi'j was een wezenlike dame, hemmel en, naor ik opmaekte uut heur bont en maantel, de riekste van et dörp.
Naost heur zat een knaop, die ok biezunder juichte as Capi zien keunsies dee.
Et was grif heur kiend, want hi'j leek sprekend op heur.
Nao et eerste vassien hadde Capi weer zien inzaemeling hullen en mit veralderaosie zag ik, dat de rieke dame niks op et bakkien legde.
Doe mien meester mit zien lied klaor was, winkte zi'j mi'j mit de haand.
Ik gong naor heur toe.
- Ik wil graeg even mit jow meester praoten, zee ze.
Et verwonderde mi'j wel een betien dat die anzienlike dame mit mien meester praoten wol.
Zi'j hadde d'r beter an daon, docht mi'j, heur gift op et bakkien te leggen; mar ik dielde an Vitalis heur vraoge mit, wiels Capi ondertied bi'j oons kwam.
De twiede inzaemeling hadde nog minder opbrocht as de eerste.
- Wat wil de dame van mi'j? vreug Vitalis.
- Zi'j wil mit jow praoten.
- Ik hebbe heur niks te zeggen.
- Zi'j het niks geven an Capi; lichtkaans wil ze et him now geven.
- Dan moet Capi naor heur toe gaon en ikke niet.
Mar hi'j gong wel en nam Capi mit him mit.
Ik leup aachter heur an.
In die tussentied was een bediende mit een lanteern en een reisdeken kommen en was aachter de dame en de knaop staon gaon.
Vitalis was heur naoderd en hadde et mar slim koold.
- Ik vraoge jow verschoning da'k jow lastig vale, mar ik wol jow mien komplement maeken.
Vitalis beug zonder wat te zeggen.
- Ik beoefen de meziek, gong zi'j veerder, en dit zal wel genoeg wezen om jow te doen begriepen, da'k gevulig bin veur zoe'n groot telent as jow.
Een groot telent! En dat zol Vitalis hebben, een straotzinger, een man mit dresseerde honnen! Ik was buten mi'jzels van veralderaosie.
- Een oolde gewone man as ik het gien telent, zee Vitalis.
- Geleuve niet dat onbescheiden ni'jsgierighied mi'j beweegt, zee de dame.
- Ik zol aanders slim bereided wezen die ni'jsgierighied te bevredigen.
Jow bin verwonderd om een man mit dresseerde honnen zingen te heuren, of temeenste te doen as hi'j zong?
- Opteugen alderdeegst. Et is liekewel doodienvooldig; ik bin niet altied west die 'k now bin.
Eerder, in mien jeugd - dat is al een mooi schoft leden - bin 'k...
ja bin 'k de bediende van een groot zanger west, en uut zucht tot naobootsing he'k, as een pappegaai, de stokken naozongen, die mien meester instudeerde.
Dat is de hiele zaeke.
De dame zee niks, mar zi'j keek een hiele tied naor Vitalis, die in een verlegen holing veur heur staon bleef.
- Tot kiek es, meneer, zee ze, de klemtoon op et laeste woord leggende, dat zi'j op een biezundere toon uutsprak.
- Tot kiek es, en ontvang opni'j mien daank veur et genot, dat jow mi'j schonken hebben.
Doe beug zi'j naor Capi en legde een gooldstok in zien bakkien.
Ik docht dat Vitalis disse dame naor heur plak weerommebrengen zol, mar hi'j dee et niet, en doe zi'j votgaon was, heurde ik him een stokmennig Italiaonsche vluken mompelen.
- Mar zi'j het an Capi een gooldstok geven, zee ik.
Ik docht da'k een bafferd kriegen zol; mar hi'j trok zien opheven haand weeromme.
- Een gooldstok, zee hi'j, krek as hi'j uut een droom wakker wodde, och ja, et is waor; aarme Joli-Coeur, ik vergat him; kom lao'we naor him toegaon.
Oonze zaeken weren gauw opburgen en we gongen naor de harbarge weeromme.
Ik gong et eerste de trappe op en leup vlogge de kaemer binnen; et vuur was niet uutdoofd, mar toch zag ie gien vlamme meer.
Ik steuk haostig een keerze an en zocht naor Joli-Coeur, omreden ik him niet heurde.
Hi'j lag laankuut op zien matte in zien generaolsuniform en leek te slaopen.
Ik buugde mi'j over him henne en pakte him bi'j een pote, om him wakker te maeken.
Zien pote was koold.
Op dat stuit kwam Vitalis binnen.
Ik dri'jde mi'j naor him omme.
- Joli-Coeur is koold.
Vitalis naost mi'j deur de kni'jen.
- Jammer, zee hi'j, hi'j is dood! Dat mos gebeuren.
Ziej', Rémi, et was verkeerd van mi'j, da'k jim niet bi'j mevrouw Milligan laoten hebbe.
Ik bin dao now veur straft.
Zerbino, Dolce, en now Joli-Coeur.
En daor is et nog niet mit daon.



16  Ankomst in Peries
Wi'j weren nog een hiel aende van Peries of. Aanholend mossen wi'j wegen volgen, waorop de sni'j hoge opstaepeld lag, en van de morgen tot de laete aovend wi'jde een scharpe wiend oons in et gezichte. Hoe aekelig weren die lange looptochten! Vitalis leup altied veurop, wiels ik him volgde, en Capi weer vlak aachter mi'j. Zo leupen wi'j in een riegel, zonder dawwe, uren lange, een woord mit mekeer wisselden, mit een gezichte blauw van koolde, natte voeten en een lege maege; en de meensken, die we tegenkwammen, stonnen stille om oons veurbi'j trekken te zien. Bliekber maekten wi'j een zonderlinge indrok op heur en ze vreugen heurzels of: waor brengt disse oolde man die knaop en die hond henne? Die stilte was veur mi'j ondreeglik; ik hadde een protte verlet om te praoten en mien hatte es locht te geven, mar Vitalis gaf mi'j altied een kot bescheid op mien vraogen en dri'jde him gienertied naor mi'j omme. Gelokkig was Capi hatteliker, en vaeke vuulde ik, onder et lopen, zien natte, waarme tonge op mien haand; Capi slikte die of krek as hi'j daormit zeggen wol:
- Ie weten toch wel, da'k, jow vrund Capi, d'r nog bin. Ik aaide dan even over zien kop, zonder stille te staon. Hi'j scheen mit dit bewies van mien genegenhied slim in zien noppies, krek as ikke mit jow; wi'j begrepen mekeer; wi'j hullen van mekeer. Veur mi'j was hi'j een steun en ik weet grif, dat ik dit ok veur him was; et hatte van een hond is niet minder gevulig as dat van een kiend.

Disse liefkozings gavven Capi een protte troost, zodat zi'j him wel een betien de dood van zien kammeraoden vergeten deden; de kracht van de gewoonte behaelde ok de overhaand en vaeke ston hi'j opiens stille, om krek as eertieds, doe hi'j nog korperaol over zien troep was, disse in ogenschouw te nemen. Mar dat duurde ok altiend mar kot; rieklik gauw kwam zien onthoold him te hulpe en herinnerde hi'j him, waoromme zien troep niet volgde. Hi'j vleug oons dan veurbi'j en keek Vitalis an, krek as hi'j him zien laoten wol, dat hi'j d'r nog was; zo Dolce en Zerbino niet kwammen, was et, omreden zi'j niet kommen konnen. Hi'j vertelde him dit mit zoe'n blik in de ogen, die van zovule verstaand en smat getuugden, dawwe medelieden mit him kregen. Dit maekte oonze looptocht ok niet vroliker en toch hadden wi'j een groot verlet an wat ofleidinge; ikke temeensen wel. Over et hiele laandschop lag een deken van sni'j spreided; et was een grauwe, koolde dag, waor de zunne heur straolen niet schienen laoten zol; op et veld was niet de minste beweging te vernemen; gien iene boer was an zien wark. Ok gien fraenzen van een peerd of et beulen van een koe trof oons oor; alliend mar et gekras van de raeven, die in de hoogste toppen van de kaele bomen zatten en van honger piepten, vanwegens dat zi'j gien ien plakkien op de grond zaggen waor ze een wormpien vienen kunnen zollen; in de dörpen weren alle huzen dichte, alles was stille en verlaoten; de koolde was veniendig, en iederiene bleef bi'j et hoekien van de heerd, of ze warkten op de zoolders en in schuren. En wi'j leupen de hieltied deur op de gladde en hobbelige weg, zonder es een posien stille te staon en zonder een betien rust te hebben, as oonze naachtrust in een stal of schaopskooi. Mit een klein hiempien brood mowwe oons aovens tevreden stellen, en dat brood gul ok veur oons middageten. Awwe et gelok alliend mar es hadden van in een schaopskooi een onderkommen te vienen, dan wodden wi'j temeensen deur de waarmte van de schaopen veur de koolde beweerd; et was ok krek de tied, dat de schaopen heur jonge zoogden en vaeke kregen wi'j verlof om een schaop te melken; wi'j bin liekwels niet van de honger ommekwammen, want Vitalis vertelde mit zien gewone slimheid, "dat et kereltien zovule van schaopemelk hul, omreden hi'j as kiend wend west was om die te drinken en et him an zien laand herinnerde." Dit verhael lokte niet altied. Mar et was een heerlike avond, as et geleufd wodde. Ik hul warkelik van schaopemelk en a'k dat dronken hadde, dan vuulde ik mi'j de volgende dag vule starker en beter om te lopen. Kilemeters en uren volgden mekaander op en de iene looptocht kwam nao de aandere; dichter en dichter kwawwe bi'j Peries en as de bomen, die langs de weg plaant stonnen, mi'j niet waorschouwd hadden, dan zo'k et toch al verneumen hebben an de groter woddende drokte op de wegen en ok an de kleur van de sni'j, die hier lange zo helder wit niet meer toeleek, as op de vlakten van Champagne. Et dee me slim ni'j, mar et laandschop wodde d'r niet mooier op en de dörpen wodden niet mooier as die dao'we eerder langeskwammen. Ik hadde zo vaeke over de wonderen van Peries praoten heurd, da'k in mien onwetendhied mi'j veursteld hadde, dat die wonderen al van vere deur et ien of aander butengewoons him tonen zollen. Ik wus niet recht wa'k eins verwaachtte en dust et ok niet vraogen; ik bleef dan ok op een meraokel hopen: goolden appels, straoten mit marmeren peleizen en kuierders allemaole in flewiel en satien uutdost; dat zo'k allemaole slim netuurlik vunnen hebben. Hoewel ik gien oge hadde as veur de goolden bomen, die 'k zocht, vernam ik toch wel, dat de veurbi'jgangers oons niet meer naosteerden; riekaans hadden ze een protte haost, of ze weren wend an nog treuriger tafrielen, as wi'j now anbeuden. Dat stelde mi'j niet slim gerust. Wat zowwe in Peries doen? En veural in de ellendige toestaand waorin wi'j oons bevunnen? Dit vreug ik mezels vaeke of en tiedens de vere tochten hul dit meerstentieds mien geest hielemaole doende. Graeg zo'k et es an Vitalis vraogd hebben, mar ik dust niet, want hi'j zag d'r zo droevig uut en hi'j gaf mi'j altied een slim kot bescheid. Mar op een keer gong hi'j naost mi'j zitten en uut de wieze, waorop hi'j mi'j ankeek, begreep ik, da'k now vernemen zol wa'k al zo laank weten wol. Et was nog vroeg in de morgen; wi'j hadden de naacht in een boerkeri'je deurbrocht, die niet veer van een groot dörp of lag, dat Boissy-Saint-Léger hiette. Wi'j hadden oons bi'j et anbreken van de morgen op pad geven, en nao dawwe roeme tied de mure van een park volgd weren en et dörp in zien hiele lengte deurlopen hadden, weren we op een hoogte kommen, waor awwe een zwatte rook boven een grote stad opstiegen zaggen, mar wao'we alliend mar een peer hoge gebouwen onderscheiden konnen. Ik dee mien ogen wied eupen om tussen dat tal van dakken, klokken en torens, die heur in de dieze en de rook verleuren, op mien verhael te kommen, doe Vitalis opiens langzemer lopen gong en naost mi'j zitten kwam.
- Jow leven is now veraanderd, zee hi'j tegen mi'j, en vertelde veerder; binnen vier ure biwwe in Peries.
- O, is dat Peries, dat daor veur oons ligt?
- Ja.
Op et stuit zels, doe Vitalis mi'j zee, dat et Peries was, breuk een lochtstraole deur de grieze wolkens, die opiens, as een bliksemstraole, een goolden klied over alles uutspreidde. Ik hadde mi'j dan ok niet verzind; ik zol daor goolden bomen vienen. Vitalis gong deur:
- In Peries gao'we uut mekeer. Mar opiens vul de duusterte in en ik zag de goolden bomen niet meer. Ik keek Vitalis an; hi'j hul de ogen op mi'j richt en de bleekhied van mien gezichte, an et trillen van mien lippen zag hi'j, wat d'r in mi'j ommegong.
- Ie bin bange, en et dot jow ok verdriet, ik geleuf et best.
- Moe'we uut mekeer! reup ik, doe et eerste mement van schrik veurbi'j was.
- Aarme jonge!

Disse woorden en veural de toon, waorop ze uutspreuken wodden, deden mi'j de traonen in de ogen springen; et was zo lange leden, sund ik een hattelik woord van him kregen hadde.
- Mar, jow bin zo goed veur mi'j! reup ik uut.
- Ie bin een goeie jonge, een dapper kereltien.
Weej', d'r bin ogenblikken in et leven, waorop aj' neigd binnen om dit te erkennen en him overreden te laoten. As et oons in de wereld goed gaot, dan volg ie je pad, zonder d'r iens an te daenken, wie bi'j oons binnen; mar as alles tegenlopt, aj' beseffen, daj' een verkeerd pad insleugen binnen en veural aj' oolder wodden, dat is te zeggen, aj' niks meer van de toekomst verwaachten, dan hej' verlet om op iene te steunen en dan kuj' je gelokkig vulen, as d'r dan zoe'niene bi'j oons is. Da'k op jow steun, dat dot je lichtkaans ni'j, niet waor? En toch is et zo. En ie hebben mi'j al een protte troost schonken, doe ik jow traonen zag, wiels ie naor mi'j luusterden. Want, Rémi, et dot mi'j ok slim zeer. Eerst naotied, doe 'k iene liefhadde, vuulde ik de waorhied van zien woorden.
- Et is ongelokkig, gong Vitalis deur, daj' krek aj' van mekaander scheiden moeten, aj' mekaander naoder antrokken vulen.
- Mar, vreu'k verlegen, jow zullen mi'j in Peries toch niet an mien lot overlaoten?
- Neen, vanzels niet, ik zal jow niet alliend laoten.
Wat zoj', hielemaole alliend, in Peries doen moeten? En ik kan jow ok gerust zeggen, da'k et recht daor niet toe hebbe. Doe ik jow niet an de zorg van die goeie vrouw toevertrouwen wol, die jow as heur zeune bi'j heur holen wol, he'k de toezegging daon om jow een opvoeding te geven, zo goed en zo kwaod as dat in mien vermogen lag. Ongelokkig genoeg zit et mi'j niet mit. Op et mement kan 'k niks veur jow doen en daoromme bin 'k van doel van jow te scheiden, grif niet veur altied, mar toch veur een peer maonden, zodawwe et laeste pat van dit minne jaorgetiede ieder op oonszels leven kunnen. Binnen een peer ure biwwe in Peries. Wat zowwe daor beginnen moeten mit een tenielgezelschop, dat alliend mar uut Capi bestaot?

Doe de hond zien naeme numen heurde, gong hi'j veur oons staon en doe hi'j zien pote bi'j et oor brocht hadde, om oons zien militaire groet te brengen, legde hi'j die op zien hatte, krek as hi'j daormit zeggen wol, dawwe op zien genegenhied rekenen konnen. In de toestaand, waor wi'j oons in bevunnen, stemde oons dit niet minder bedroefd. Vitalis zweeg een posien om him over de kop te striken.
- Ie bin ok een goeie, dappere hond; mar jammer, ie leven in disse wereld niet alliend van goedens; we moe'n wat veur et gelok overhebben, die om oons henne binnen en ok nog wat aanders, etgene oons now krek ontbrekt. Wat zuwwe mit Capi alliend in de pette kriegen? Ie begriepen et wel, is zo niet, dawwe zo gien veurstellings geven kunnen?
- Dat is waor.
- De jongen zollen oons bespottelik maeken en oons mit smerigte naor et heufd gooien en we zollen gien halve franc ophaelen; daenk ie, dawwe alle drieje van een halve franc daegs leven kunnen zollen, en daorbi'j de kaans nog hebben, dat as et koold is, regent of sni'jt, d'r hielemaole niks te verdienen vaalt?
- Mar mien harpe?
- A'k twie kiender hadde, krek as ieje, dan zol et lichtkaans nog gaon, mar een oolde man en een knaop, nee, dat gaot niet saemen. Ik bin nog niet oold genoeg. A'k nog wat gebrekkiger was of altemet bliend... Mar ongelokkig bin 'k wa'k bin, dat is te zeggen, da'k niet in een toestaand bin om medelieden op te wekken, en om in Peries de belangstelling te wekken van meensken, die allemaole liekvule haost hebben, moej' al in een slim beklaegenweerdige toestaand verkeren. Ien moe'n je dan ok butendat niet schaemen om een beroep te doen op de peblieke liefdaodighied, en daor zo'k gienertied toe kommen kunnen. We moe'n dan ok wat aanders bedaenken. Ik zal jow zeggen wa'k docht hebbe en waor ik dan ok toe besleuten hebbe. Tot an et aende van de winter za'k jow bi'j een 'padrone' in de kost doen, die jow mit aandere kiender op de harpe speulen leren zal.

An zoksoorte plan ha'k nog niet docht. Mar Vitalis leut mi'j de tied niet om him in de rede te valen.
- Ik zal, gong hi'j veerder, les geven op de harp, op de piva of op de vioele an Italiaansche kiender, die op 'e straote meziek maeken. Ik bin in Peries bekend, wao'k al vaeke woond hebbe, en wao'k weg kwam, doe ik jow dörp bezocht; ik hoef alliend mar om een les te vraogen, dan krie'k d'r meer as da'k d'r geven kan.

Wi'j kunnen dan ieder op oons zels leven.
Wiels ik les geve, kan ik ok een peer aandere honnen dresseeren, die Zerbino en Dolce zullen moeten vervangen.
Ik zal heur opvoeding ofmaeken en as et dan weer veurjaor is, dan kuwwe tegere weer vot gaon, Rémi, om niet weer van mekaander te scheiden, want de fortuin begeunstigt de hieltied heur, die moedig weten te strieden.
Ik varge now alliend mar moed en onderwarping van jow.
Naotied zal alles beter gaon; dit is een muuilik en veurbi'jgaond mement.
In de meitied nemt oons vri'je leven weer een begin.
Ik zal jow dan naor Duitslaand en naor Engelaand brengen.
Ie bin dan oolder en verstaandiger wodden.
Ik zal jow alles leren en een man van jow maeken.
Dit he'k mevrouw Milligan toezegd.
En die toezegging za'k holen.
Krek mit et oge op die reizen, za'k jow Engels leren; ie kun now Fraans en Italiaans en dat is al hiel wat veur een kiend op jow leeftied; ie bin now ok vule starker.
Ie zullen zien, Rémi, dat alles nog niet verleuren is.
Dit was altemet nog et beste, waor wi'j in oonze toestaand toe besluten konnen.
En a'k d'r now nog an daenke, dan moe'k erkennen, dat mien meester al zien best daon het om oons uut die hachelike toestaand te redden.
Mar niet dezelde gedaachten bezielen oons awwe in oonze herinnerings de iene of aandere gebeurtenis herdaenken, as op et mement, doe disse plak vun.
In etgene hi'j mi'j doe zee, stonnen twie dingen mi'j alliend mar dudelik veur ogen: oonze scheidinge. En de baos.

Op oonze tochten deur dörpen en steden wawwe pattie van die baosies tegenkommen, die de kiender, wat zi'j in die tussentied huurd hadden, mit stokslaegen drild hadden.
Zi'j leken beslist niet op Vitalis; zi'j leken mi'j wried, onrechtveerdig en veuleisend, en weren meerstal dronkend en vluukten de hieltied deur.
Et was liekewel meugelik, da'k in hanen van zoen meester valen zol.
En al voerde et toeval mi'j bi'j iene die goedhattiger was, dan zol et toch een grote veraandering veur mi'j wezen.

Nao mien pleegmoeder, Vitalis.
Nao Vitalis, alweer een aander.
Zol et de hieltied zo mit mi'j gaon?
zo'k dan gienertied, mien hiele leven laank, mi'j an gienienex hechten  hadden?
Staorigan ha'k mi'j an Vitalis hecht, krek as hi'j mien vader was.
Ik zol dus gienertied een vader hebben? gienertied een bloedverwaant?
zo'k dan de hieltied alliend op de wereld wezen?
De hieltied op die grote wereld ommezwarven moeten, zonder mi'j ooit argens vestigen te kunnen?
Op al die vraogen ha'k graeg een bescheid kregen en ze weren mi'j haost van de lippen rold, zo ik ze niet mit muuite tegenholen kund hadde.
Mien meester hadde van mi'j moed en onderwarping vraogd; ik wol him geheurzem wezen en zien verdriet niet vermeerderen.
Butendat zat hi'j al niet meer naost me; asof hi'j bange was al disse vraogen anheuren te moeten, die hi'j ok veurzien hadde, was hi'j een stokkien veuruut lopen.
Ik volgde him en gauw hawwe een revier beriekt waor een brogge over lag, die hier vreselik slikkerig was; de sni'j was hielendal zwat en et volk zakte tot an de aankels in de modder.
An et aende van die brogge was een dörp mit smalle straoten; daornao weren de meensken weer hielendal buten, mar ze zaggen hier gien aarmoedige huzen in vervalen toestaand.
Veerderop volgden en kruusten mekaander een stokmennig koetsen.
Ik gong naost Vitalis lopen en Capi kwam vlak aachter oons an.
Al gauw was et volk niet meer in de vri'je netuur, mar kwawwe in een straote, waorvan et aende niet te zien was; an beide kaanten weren  huzen, mar et weren smerige, aarme en lange niet zokke mooie huzen as in Bordeaux, Toulouse of Lyon.
De sni'j lag hier en daor op bulten en op die zwatte bulten hadde et_volk aske, verrotte gruunte en verschillende smerigens gooid; et reuk niet lekker, de kiender, die veur de deure speulden, zaggen d'r bliek en ongezond uut; iederkeer reden zwaore waegens oons veurbi'j, die ze mit de grootste behendighied te ontwieken wussen zonder d'r iens achte op te slaon.
- Waor biwwe now? vreu'k an Vitalis.
- In Peries, mien jonge.
In Peries!....
Hoe was et meugelik! Was dat Peries?
Waor stonnen die marmeren peleizen?
Waor leupen de meensken in flewiel en satien?
Hoe lillik en aekelik was de warkelikhied!
Dat was dan Peries, waor ik zo slim naor verlangd hadde.
Daor zo'k de winter dus deurbrengen, scheiden van Vitalis....
en van Capi!

Wodt vervolgd...